দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান পাঠ্যক্ৰমৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “প্ৰজনন স্বাস্থ্য” (Reproductive Health) ৰ এক সৰল আৰু পৰীক্ষামুখী সাৰাংশ (Summary Note) তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
🛡️ প্ৰজনন স্বাস্থ্য (Summary Note)
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO) ৰ মতে, প্ৰজনন স্বাস্থ্য মানে প্ৰজননৰ সকলো দিশ, যেনে— শাৰীৰিক, আৱেগিক, আচৰণগত আৰু সামাজিকভাৱে সুস্থ হৈ থকা অৱস্থা।
১/ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ কাৰ্যসূচী আৰু নীতি
- পৰিয়াল পৰিকল্পনা: ভাৰতবৰ্ষই বিশ্বৰ ভিতৰতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৫১ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ‘পৰিয়াল পৰিকল্পনা’ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল।
- RCH কাৰ্যসূচী: বৰ্তমান ইয়াক প্ৰজনন আৰু শিশু স্বাস্থ্য ৰক্ষা কাৰ্যসূচী (Reproductive and Child Health Care – RCH) বুলি কোৱা হয়।
- এম্নিয়’চেণ্টেছিছ (Amniocentesis): ইয়াৰ দ্বাৰা ভ্ৰূণৰ চাৰিওফালে থকা এম্নিঅ’টিক তৰল পৰীক্ষা কৰি জিনীয় বিকাৰ (যেনে: ডাউন ছিনড্ৰম) ধৰা পেলোৱা হয়। কিন্তু ইয়াৰ জৰিয়তে অবৈধভাৱে কন্য ভ্ৰূণ হত্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে ভাৰতত ই আইনীভাৱে নিষিদ্ধ।
- বিবাহৰ বয়স: বৰ্তমান ভাৰতত আইনীভাৱে বিবাহৰ নূন্যতম বয়স ছোৱালীৰ বাবে ১৮ বছৰ আৰু ল’ৰাৰ বাবে ২১ বছৰ।
২/ গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহ (Contraceptive Methods)
জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সুৰক্ষিত প্ৰজননৰ বাবে বিভিন্ন গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
ক) প্ৰাকৃতিক পদ্ধতি (Natural Methods)
- সাময়িক ব্ৰহ্মচৰ্য (Periodic abstinence): আৰ্তৱ চক্ৰৰ ১০ ৰ পৰা ১৭ দিনলৈকে (ডিম্বক্ষৰণৰ সময়) সহবাসৰ পৰা আঁতৰি থকা।
- সহবাস যতি (Coitus interruptus): স্খলনৰ ঠিক আগে আগে লিংগ যোনিৰ পৰা আঁতৰাই অনা।
- স্তন্যদানকালীন অন আৰ্তৱ (Lactational amenorrhea): সন্তান জন্মৰ পিছত সঘন স্তন্যদানৰ বাবে প্ৰায় ৬ মাহলৈকে ডিম্বক্ষৰণ নহয়।
খ) প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতি (Barrier Methods)
- কণ্ডম (Condoms): শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ ভৌতিক মিলনত বাধা দিয়ে। ই যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STD) আৰু এইডছ (AIDS) প্ৰতিৰোধ কৰা একমাত্ৰ সঁজুলি।
- অন্যান্য: ডায়াফ্ৰাম, চাৰ্ভিকেল কেপ আদি (মহিলাৰ বাবে)।
গ) অন্তৰ্জৰায়ু সঁজুলি (IUDs)
চিকিৎসকৰ দ্বাৰা জৰায়ুৰ ভিতৰত সংস্থাপন কৰা হয়। ই তিনি প্ৰকাৰৰ:
- ঔষধবিহীন IUD: Lippes loop।
- কপাৰ (Copper) ক্ষৰণকাৰী IUD: CuT, Cu7, Multiload 375। ই শুক্ৰাণুৰ চলন ক্ষমতা আৰু নিষেচন ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে।
- হৰম’ন ক্ষৰণকাৰী IUD: Progestasert, LNG-20। ই জৰায়ুক ভ্ৰূণ ধাৰণৰ অনুপযোগী কৰে।
ঘ) মুখেৰে খোৱা বড়ি বা পিল (Oral Contraceptives)
- ই প্ৰজেষ্টেৰন বা প্ৰজেষ্টেৰন-ইষ্ট্ৰ’জেনৰ সংমিশ্ৰণ। ই ডিম্বক্ষৰণ আৰু ভ্ৰূণ ৰোপণত বাধা দিয়ে।
- সহেলী (Saheli): লক্ষ্ণৌৰ CDRI এ প্ৰস্তুত কৰা এক অ-হৰম’নযুক্ত (Non-steroidal) বড়ি। ই অতি কম পাৰ্শ্বক্ৰিয়াযুক্ত আৰু সপ্তাহত মাত্ৰ এবাৰ খাব লাগে।
ঙ) চিৰস্থায়ী বা অস্ত্ৰোপচাৰ পদ্ধতি (Surgical Methods)
- ভেছেক্ট’মি (Vasectomy): पुৰুষৰ শুক্ৰবাহী নলী (Vas deferens) কাটি বান্ধি দিয়া হয়।
- টিউবেক্ট’মি (Tubectomy): মহিলাৰ ডিম্ববাহী নলী (Fallopian tube) কাটি বান্ধি দিয়া হয়।
৩/ চিকিৎসা সম্পৰ্কীয় গৰ্ভপাত (MTP)
- ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ নাম Medical Termination of Pregnancy (ইচ্ছাকৃত গৰ্ভপাত)।
- ভাৰত চৰকাৰে ১৯৭১ চনত ইয়াক চৰ্তসাপেক্ষে বৈধতা প্ৰদান কৰে।
- গৰ্ভাৱস্থাৰ প্ৰথম ১২ সপ্তাহ (প্ৰথম ত্ৰিমাসিক) ৰ ভিতৰত কৰা MTP আটাইতকৈ নিৰাপদ।
④/ যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STDs / STIs)
যৌন সম্পৰ্কৰ জৰিয়তে এজনৰ পৰা আন এজনলৈ সংক্ৰমিত হোৱা ৰোগ।
- উদাহৰণ: গ’নৰীয়া, চিফিলিছ, জননাংগৰ হাৰ্পিছ, ক্লাৰ্মিডিয়াচিছ, হেপাটাইটিছ-বি আৰু এইডছ (AIDS)।
- নিৰাময় নোহোৱা ৰোগ: হেপাটাইটিছ-বি, জননাংগৰ হাৰ্পিছ আৰু HIV/AIDS সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰাময় নহয়। বাকীবোৰ প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত ধৰা পৰিলে ভাল কৰিব পাৰি।
⑤/ বন্ধ্যত্ব আৰু সহায়ক প্ৰজনন প্ৰযুক্তি (ART)
২ বছৰ বা তাতকৈ অধিক সময় সুৰক্ষাহীন সহবাসৰ পিছতো সন্তান জন্ম দিয়াত অসমৰ্থ হোৱা অৱস্থাক বন্ধ্যত্ব বোলে। ইয়াৰ বাবে Assisted Reproductive Technology (ART) ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
- IVF (In-vitro Fertilization): শৰীৰৰ বাহিৰত পৰীক্ষাগাৰত কৰা নিষেচন। ইয়াক সাধাৰণতে টেষ্ট টিউব বেবী কাৰ্যসূচী বোলে।
- ZIFT (Zygote Intrafallopian Transfer): জাইগ’ট বা ৮ টা কোষযুক্ত প্ৰাৰম্ভিক ভ্ৰূণক ডিম্ববাহী নলীলৈ স্থানান্তৰ কৰা।
- IUT (Intrauterine Transfer): ৮ টাতকৈ অধিক কোষযুক্ত ভ্ৰূণক পোনপটীয়াকৈ জৰায়ুলৈ স্থানান্তৰ কৰা।
- GIFT (Gamete Intrafallopian Transfer): ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰা মহিলাৰ ডিম্ববাহী নলীলৈ দাতা মহিলাৰ ডিম্বাণু স্থানান্তৰ কৰা।
- ICSI (Intracytoplasmic Sperm Injection): পৰীক্ষাগাৰত এটা শুক্ৰাণু পোনপটীয়াকৈ ডিম্বাণুৰ ছাইট’প্লাজমত বেজীৰে সুমুৱাই দিয়া।
- AI / IUI (Intrauterine Insemination): পুৰুষ সংগীৰ শুক্ৰাণুৰ সংখ্যা কম হ’লে কৃত্ৰিমভাৱে শুক্ৰাণু সংগ্ৰহ কৰি মহিলাৰ জৰায়ুত সুমুৱাই দিয়া।
পৰীক্ষাৰ বাবে “IUD ৰ প্ৰকাৰভেদ” আৰু “ZIFT বনাম GIFT ৰ পাৰ্থক্য” অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।