শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ “জীৱ আৰু আৱাদী” (Organisms and Populations) অধ্যায়টোৰ পৰা বোৰ্ড পৰীক্ষা আৰু NEET-ৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ৩০ টা বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQs) তলত সৰল MCQ আৰ্হিত লিখি দিয়া হ’ল:
১. পৰিস্থিতি বিজ্ঞান বা ইক’লজীৰ (Ecology) আটাইতকৈ প্ৰাথমিক বা সৰু স্তৰটো কি?
- (A) আৱাদী (Population)
- (B) জীৱ (Organism)
- (C) জৈৱ সম্প্ৰদায়
- (D) বাৰ্দ্ধক্য বা বায়’ম (Biome)
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) জীৱ (Organism)
২. জীৱৰ বিতৰণক প্ৰভাৱিত কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰধান অজৈৱিক কাৰক (Abiotic factor) কোনটো?
- (A) পানী
- (B) পোহৰ
- (C) মাটি
- (D) উষ্ণতা (Temperature)
- শুদ্ধ উত্তৰ: (D) উষ্ণতা (Temperature)
৩. যিবোৰ জীৱই উষ্ণতাৰ এক বৃহৎ পৰিসৰ বা তাৰতম্য সহ্য কৰিব পাৰে, সেইবোৰক কি বোলা হয়?
- (A) ষ্টেন’থাৰ্মেল (Stenothermal)
- (B) ইউৰিথাৰ্মেল (Eurythermal)
- (C) ইউৰিহেলাইন
- (D) ষ্টেন’হেলাইন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ইউৰিথাৰ্মেল (Eurythermal)
৪. পানীৰ লৱণতাৰ (Salinity) এক বৃহৎ পৰিসৰ সহ্য কৰিব পৰা সামুদ্ৰিক জীৱসমূহক কি বোলে?
- (A) ষ্টেন’হেলাইন
- (B) ইউৰিহেলাইন (Euryhaline)
- (C) ইউৰিথাৰ্মেল
- (D) ষ্টেন’থাৰ্মেল
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ইউৰিহেলাইন (Euryhaline)
৫. বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ উষ্ণতা সলনি হ’লেও শৰীৰৰ ভিতৰৰ উষ্ণতা সদায় স্থিৰ (Homeostasis) ৰাখিব পৰা জীৱবোৰক কি বোলে?
- (A) অনুগামী (Conformers)
- (B) নিয়ন্ত্ৰণকাৰী (Regulators)
- (C) প্ৰব্ৰজনকাৰী
- (D) নিলম্বনকাৰী
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) নিয়ন্ত্ৰণকাৰী (Regulators)
৬. পৃথিৱীৰ প্ৰায় ৯৯% প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদে শৰীৰৰ ভিতৰৰ পৰিৱেশ স্থিৰ ৰাখিব নোৱাৰে। ইহঁতক কি শ্ৰেণীত ধৰা হয়?
- (A) নিয়ন্ত্ৰণকাৰী
- (B) অনুগামী (Conformers)
- (C) ইউৰিথাৰ্মেল
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) অনুগামী (Conformers)
৭. জাৰকালি ছাইবেৰিয়াৰ পৰা অহা হাজাৰ হাজাৰ পৰিভ্ৰমী চৰাইক আশ্ৰয় দিয়া ৰাজস্থানৰ বিখ্যাত স্থানখনৰ নাম কি?
- (A) কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
- (B) কেওলাদেউ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ভৰতপুৰ (Keoladeo National Park)
- (C) গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
- (D) কৰবেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) কেоলাদেউ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ভৰতপুৰ (Keoladeo National Park)
৮. জাৰকালি প্ৰতিকূল পৰিৱেশৰ পৰা বাচিবলৈ ভালুকে (Bears) গুহাত আশ্ৰয় লৈ কৰা দীৰ্ঘকালীন নিদ্ৰা বা নিষ্ক্ৰিয়তাক কি বোলে?
- (A) গ্ৰীষ্মকালীন টোপনি (Aestivation)
- (B) শীতকালীন টোপনি (Hibernation)
- (C) ডায়াপজ (Diapause)
- (D) প্ৰব্ৰজন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) শীতকালীন টোপনি (Hibernation)
৯. শামুক (Snails) আৰু মাছে গৰম তথা পানীৰ অভাৱৰ পৰা বাচিবলৈ কৰা গ্ৰীষ্মকালীন নিষ্ক্ৰিয়তাক কি বোলা হয়?
- (A) হাইবাৰনেচন
- (B) এষ্টিভেচন বা গ্ৰীষ্মকালীন টোপনি (Aestivation)
- (C) ডায়াপজ
- (D) নিয়ন্ত্ৰণ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) এষ্টিভেচন বা গ্ৰীষ্মকালীন টোপনি (Aestivation)
১০. প্ৰতিকূল পৰিৱেশত হ্ৰদ বা পুখুৰীৰ প্ৰাণী-প্লাংকটনসমূহৰ (Zooplankton) বিকাশ সাময়িকভাৱে স্থগিত হোৱা অৱস্থাটোক কি বোলে?
- (A) শীতকালীন টোপনি
- (B) ডায়াপজ (Diapause)
- (C) হোমিয়’ষ্টেচিচ
- (D) অভিযোজন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ডায়াপজ (Diapause)
১১. ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীবোৰৰ কাণ আৰু ভৰি চুটি হয় যাতে শৰীৰৰ পৰা তাপৰ অপচয় হ্ৰাস পায়। এই নিয়মটোক কি বোলে?
- (A) গাউছৰ নিয়ম
- (B) এলেনৰ নিয়ম (Allen’s Rule)
- (C) ডাৰউইনৰ নিয়ম
- (D) হাৰ্ডী-ৱেইনবাৰ্গৰ নীতি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) এলেনৰ নিয়ম (Allen’s Rule)
১২. কেক্টাছ বা মৰুভূমিৰ উদ্ভিদবোৰত বাষ্পীকৰণ ৰোধ কৰিবলৈ কোনটো বিশেষ সালোক-সংশ্লেষণৰ পথ (Photosynthetic pathway) দেখা যায়?
- (A) C₃ পাথৱে
- (B) C₄ পাথৱে
- (C) CAM পাথৱে (Crassulacean Acid Metabolism)
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (C) CAM পাথৱে (Crassulacean Acid Metabolism)
১৩. পাহাৰীয়া ওখ ঠাইলৈ (উদা: ৰহতাং পাছ) গ’লে কম বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ বাবে হোৱা “উচ্চতাজনিত অসুস্থতা” (Altitude Sickness)-ৰ মুখ্য কাৰণ কি?
- (A) অত্যধিক ঠাণ্ডা
- (B) অক্সিজেনৰ কম আংশিক চাপ (Low PO₂)
- (C) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড বৃদ্ধি পোৱা বাবে
- (D) ভাগৰ লগা বাবে
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) অক্সিজেনৰ কম আংশিক চাপ (Low PO₂)
১৪. শৰীৰে উচ্চতাজনিত অসুস্থতা (Altitude Sickness) দূৰ কৰিবলৈ কেনেকুৱা শৰীৰবৃত্তীয় সঁহাৰি দেখুৱায়?
- (A) লোহিত ৰক্তকণিকা বা RBC-ৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে
- (B) হিমগ্ল’বিনৰ বন্ধন ক্ষমতা কমাই দিয়ে
- (C) উশাহ-নিশাহৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে
- (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা শুদ্ধ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা শুদ্ধ
১৫. এটা নিৰ্দিষ্ট এলেকাত থকা একে প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ গোটক একেলগে কি বোলা হয়?
- (A) জৈৱ সম্প্ৰদায়
- (B) আৱাদী বা জীৱসমষ্টি (Population)
- (C) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ
- (D) জীৱমণ্ডল
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) আৱাদী বা জীৱসমষ্টি (Population)
১৬. তলৰ কোনটো বৈশিষ্ট্য এটা একক জীৱৰ নাথাকে কিন্তু এটা আৱাদী বা জীৱসমষ্টিৰ থাকে?
- (A) জন্মৰ হাৰ (Natality)
- (B) মৃত্যুৰ হাৰ (Mortality)
- (C) লিংগ অনুপাত (Sex ratio)
- (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা
১৭. যেতিয়া কোনো এটা আৱাদীত পূৰ্ব-প্ৰজননক্ষম (Pre-reproductive) কিশোৰ জীৱৰ সংখ্যা অত্যধিক বেছি হয়, তেতিয়া বয়সৰ পিৰামিডটো দেখিবলৈ কেনেকুৱা হয়?
- (A) ঘণ্টা আকৃতিৰ (Bell-shaped)
- (B) ত্ৰিভুজাকাৰ বা প্ৰসাৰণশীল (Triangular / Expanding)
- (C) কলহ আকৃতিৰ (Urn-shaped)
- (D) পথালি আকৃতিৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ত্ৰিভুজাকাৰ বা প্ৰসাৰণশীল (Triangular / Expanding)
১৮. যদি এটা আৱাদীত খাদ্য আৰু বাসস্থান আদি সম্পদসমূহ অসীমিত (Unlimited) হয়, তেন্তে আৱাদীৰ বৃদ্ধিৰ লেখচিত্ৰডাল কেনে আকৃতিৰ হ’ব?
- (A) ‘S’ আকৃতিৰ
- (B) ‘J’ আকৃতিৰ বা সূচকীয় (J-shaped / Exponential)
- (C) সৰল ৰেখাকৃতিৰ
- (D) ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট আকৃতি নাথাকে
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ‘J’ আকৃতিৰ বা সূচকীয় (J-shaped / Exponential)
১৯. সূচকীয় বৃদ্ধি (Exponential Growth) আৰ্হি প্ৰকাশ কৰা সঠিক গাণিতিক সমীকৰণটো কি?
- (A) $\frac{dN}{dt} = rN$
- (B) $\frac{dN}{dt} = rN\left(\frac{K-N}{K}\right)$
- (C) $Nt = N0 + r$
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (A) $\frac{dN}{dt} = rN$
২০. প্ৰকৃতিৰ আটাইতকৈ বাস্তৱসন্মত বৃদ্ধিৰ আৰ্হি “লজিষ্টিক বৃদ্ধি” (Logistic Growth)-ৰ লেখচিত্ৰডাল কেনে আকৃতিৰ হয়?
- (A) ‘J’ আকৃতিৰ
- (B) ‘S’ আকৃতিৰ বা চিগমইড (S-shaped / Sigmoid)
- (C) উলম্ব আকৃতিৰ
- (D) বৃত্তাকাৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ‘S’ আকৃতিৰ বা চিগমইড (S-shaped / Sigmoid)
২১. লজিষ্টিক বৃদ্ধিৰ সমীকৰণ $\frac{dN}{dt} = rN\left(\frac{K-N}{K}\right)$-ত থকা ‘K’ আখৰটোৱে কোনটো পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ ধাৰণাক সূচায়?
- (A) জন্মৰ হাৰ
- (B) বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity)
- (C) অন্তৰ্নিহিত বৃদ্ধিৰ হাৰ
- (D) আৱাদীৰ ঘনত্ব
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity)
২২. দুটা ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক আন্তঃক্ৰিয়াত যদি দুয়োটা প্ৰজাতিয়েই উপকৃত (+/+) হয়, তেন্তে তাক কি বোলে?
- (A) সহভোজিতা (Commensalism)
- (B) সহজীৱিতা বা মিথষ্ক্ৰিয়া (Mutualism)
- (C) পৰজীৱিতা
- (D) অসহভোজিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সহজীৱিতা বা মিথষ্ক্ৰিয়া (Mutualism)
২৩. লাইকেন (Lichen) তলৰ কোন দুবিধ জীৱৰ মাজত থকা সহজীৱিতা বা Mutualism-ৰ আটাইতকৈ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ?
- (A) বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ
- (B) শেলাই আৰু ভেঁকুৰ (Algae & Fungi)
- (C) ভাইৰাছ আৰু শেলাই
- (D) গছৰ শিপা আৰু ভেঁকুৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) শেলাই আৰু ভেঁকুৰ (Algae & Fungi)
২৪. গছৰ শিপা আৰু ভেঁকুৰৰ মাজত থকা সহজীৱী সম্পৰ্কটোক কি বোলা হয়?
- (A) লাইকেন
- (B) মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza)
- (C) পৰভক্ষিতা
- (D) সহভোজিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza)
২৫. দুটা প্ৰজাতিৰ আন্তঃক্ৰিয়াত যদি এটা প্ৰজাতি উপকৃত হয় আৰু আনটো প্ৰজাতিৰ কোনো লাভ বা লোকচান নহয় (+/0), তেন্তে তাক কি বোলে?
- (A) সহজীৱিতা
- (B) সহভোজিতা (Commensalism)
- (C) পৰজীৱিতা
- (D) অসহভোজিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সহভোজিতা (Commensalism)
২৬. আম গছৰ ডালত গজি উঠা অৰ্কিড (Orchid) উদ্ভিদডাল তলৰ কোনটো সম্পৰ্কৰ উদাহৰণ?
- (A) সহজীৱিতা
- (B) সহভোজিতা (Commensalism)
- (C) পৰজীৱিতা
- (D) প্ৰতিযোগিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সহভোজিতা (Commensalism)
২৭. দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত হোৱা ক্ৰিয়াত যদি এটা লাভৱান হয় আৰু পোষক জীৱটো ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় (+/-), তেন্তে তাক কি বোলে?
- (A) সহভোজিতা
- (B) পৰজীৱিতা (Parasitism)
- (C) অসহভোজিতা
- (D) সহজীৱিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) পৰজীৱিতা (Parasitism)
২৮. কুলি চৰায়ে নিজে বাহ নোসজাকৈ কাউৰীৰ বাহত কণী পৰা আৰু কাউৰীয়ে নিজৰ কণীৰ লগতে কুলিৰ কণীকো উমনি দিয়া বিশেষ পৰজীৱিতাক কি বোলে?
- (A) বহিঃপৰজীৱিতা
- (B) ব্ৰুড পৰজীৱিতা (Brood parasitism)
- (C) অন্তঃপৰজীৱিতা
- (D) সহভোজিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ব্ৰুড পৰজীৱিতা (Brood parasitism)
২৯. সীমিত সম্পদ থকা এটা পৰিৱেশত দুটা নিকটৱৰ্তী প্ৰজাতিৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ সংগ্ৰামক কি বোলে, য’ত দুয়োৰে লোকচান (-/-) হয়?
- (A) সহভোজিতা
- (B) প্ৰতিযোগিতা (Competition)
- (C) পৰভক্ষিতা
- (D) সহজীৱিতা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) প্ৰতিযোগিতা (Competition)
৩০. “সীমিত সম্পদৰ বাবে দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা হ’লে নিকৃষ্ট প্ৰজাতিটো সম্পূৰ্ণ বিলুপ্ত হয়”— এই বিখ্যাত নীতিটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
- (A) চাৰ্লছ ডাৰউইন
- (B) গাউছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বৰ্জন নীতি (Gause’s Principle)
- (C) এলেনৰ নিয়ম
- (D) লেমাৰ্কবাদ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) গাউছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বৰ্জন নীতি (Gause’s Principle)