শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) অধ্যায় “বংশগতিৰ আণৱিক ভিত্তি” (Molecular Basis of Inheritance)-ৰ এক চমু আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল, যিটো আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী হ’ব:
১. ডি.এন.এ. (DNA) – বংশগতিৰ পদাৰ্থ
- গঠন: DNA হ’ল পলিডিঅ’ক্সিনিউক্লিঅ’টাইডৰ (Polydeoxynucleotide) এটা দীঘল শৃংখল। ই এটা পেন্ট’জ শৰ্কৰা (Deoxyribose), নাইট্ৰ’জেনযুক্ত ক্ষাৰ (Nitrogenous Base) আৰু ফছফেট গোটৰ দ্বাৰা গঠিত।
- নাইট্ৰ’জেন ক্ষাৰ: দুই প্ৰকাৰৰ— পিউৰিণ (Adenine – A, Guanine – G) আৰু পিৰিমিডিন (Cytosine – C, Thymine – T)। (RNA-ৰ ক্ষেত্ৰত Thymine-ৰ সলনি Uracil – U থাকে)।
- ৱাটছন আৰু ক্ৰিকৰ আৰ্হি (Watson & Crick Model): ১৯৫৩ চনত তেওঁলোকে DNA-ৰ দ্বি-সৰ্পিল গঠন (Double Helix Structure) আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ সোঁহতীয়া পাকবোৰৰ ব্যাস ২ nm আৰু এটা সম্পূৰ্ণ পাকৰ দৈৰ্ঘ্য ৩.৪ nm (য’ত ১০ টা ক্ষাৰ যুগল থাকে)।
- ছাৰগাফৰ নিয়ম (Chargaff’s Rule): এক ডাবল ষ্ট্ৰেণ্ডযুক্ত DNA-ত পিউৰিণ আৰু পিৰিমিডিনৰ অনুপাত সদায় সমান হয়, অৰ্থাৎ [বা \।
২. আনুবংশিক পদাৰ্থৰ সন্ধান (Search for Genetic Material)
- গ্ৰিফিথৰ ৰূপান্তৰকৰণ পৰীক্ষা (Griffith’s Transformation Experiment): ১৯২৮ চনত Streptococcus pneumoniae বেক্টেৰিয়া আৰু নিগনি ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁ প্ৰমাণ কৰে যে তাপত মৃত S-প্ৰভেদে জীয়ন্ত R-প্ৰভেদলৈ কিবা এটা পদাৰ্থ স্থানান্তৰ কৰি তাক ৰূপান্তৰিত কৰে।
- এভেৰী, মেক্লিয়ড আৰু মেককাৰ্টীৰ পৰীক্ষা: ১৯৪৪ চনত তেওঁলোকে প্ৰমাণ কৰে যে গ্ৰিফিথৰ পৰীক্ষাত ৰূপান্তৰ ঘটোৱা পদাৰ্থবিধ আছিল DNA।
- হাৰ্শ্বি আৰু চেচৰ পৰীক্ষা (Hershey-Chase Experiment): ১৯৫২ চনত তেজষ্ক্ৰিয় ফছফৰাছ (^{32}P$) আৰু চালফাৰ ($^{35}S$) যুক্ত বেক্টেৰীঅ’ফেজ (Bacteriophage) ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে নিসন্দেহে প্ৰমাণ কৰে যে DNA-ই হৈছে প্ৰকৃত আনুবংশিক পদাৰ্থ।
৩. কেন্দ্ৰীয় মতবাদ (Central Dogma)
ফ্ৰাঞ্চিছ ক্ৰিকে আগবঢ়োৱা এই মতবাদ অনুসৰি জিনীয় তথ্যৰ প্ৰবাহ তলত দিয়া ধৰণে এদিশীয়ভাৱে গতি কৰে:
$$\text{DNA} \xrightarrow{\text{Replication}} \text{DNA} \xrightarrow{\text{Transcription}} \text{mRNA} \xrightarrow{\text{Translation}} \text{Protein}$$
- DNA প্ৰতিলিপিকৰণ (DNA Replication): ই এক অৰ্ধ-সংৰক্ষণশীল (Semi-conservative) প্ৰক্ৰিয়া (মেচেলছন আৰু ষ্টালৰ পৰীক্ষাই ইয়াক প্ৰমাণ কৰিছিল)। ইয়াত মূল এনজাইমটো হ’ল DNA-dependent DNA polymerase।
- অনুলিপিকৰণ বা ট্ৰান্সক্ৰিপচন (Transcription): DNA-ৰ পৰা RNA তৈয়াৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ বাবে RNA polymerase এনজাইমৰ প্ৰয়োজন।
- অনুবাদ বা ট্ৰান্সলেচন (Translation): mRNA-ৰ সংকেত অনুসৰি এমিন’ এচিড লগ লাগি প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
৪. আনুবংশিক সংকেত (Genetic Code)
- জৰ্জ গেম’ৱে (George Gamow) আগবঢ়োৱা অনুসৰি আনুবংশিক সংকেত সদায় ত্ৰিমাত্ৰিক (Triplet) হয় (উদাহৰণ: AUG)।
- মুঠ ৬৪ টা ক’ডন (Codon) থাকে, যাৰ ভিতৰত ৬১ টা ক’ডনে এমিন’ এচিডক সূচায়।
- AUG হ’ল প্ৰাৰম্ভিক ক’ডন (Initiator Codon), যিয়ে মিথিঅ’নিন (Methionine) ক’ড কৰে।
- UAA, UAG, UGA—এই তিনিটা হ’ল সমাপ্তিসূচক ক’ডন (Stop Codons), যিয়ে কোনো এমিন’ এচিডক বুজাই নকয়।
৫. লেক অপাৰন (Lac Operon)
- জেকব আৰু মন’ডে (Jacob & Monod) ই-কলাই (E. coli) বেক্টেৰিয়াত জিন প্ৰকাশৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে এই আৰ্হি আগবঢ়াইছিল।
- ই এক প্ৰেৰক বা উদ্দীপক অপাৰন (Inducible Operon), য’ত লেক্ট’জ (Lactose)-এ প্ৰেৰক (Inducer) হিচাপে কাম কৰে।
- ইয়াৰ সংৰচনাত্মক জিন তিনিটা হ’ল: $z$ (Beta-galactosidase), $y$ (Permease), আৰু $a$ (Transacetylase)।
৬. মানৱ জিন’ম প্ৰকল্প আৰু DNA ফিংগাৰপ্ৰিণ্টিং
- Human Genome Project (HGP): ইয়াক এটা “মহাপ্ৰকল্প” (Mega Project) বুলি কোৱা হয়, যি ১৯৯০ চনৰ পৰা ২০০৩ চনলৈ চলিছিল। মানুহৰ DNA-ত প্ৰায় $3 \times 10^9$ ক্ষাৰ যুগল থাকে।
- DNA ফিংগাৰপ্ৰিণ্টিং (DNA Fingerprinting): আলেক জেফ্ৰীয়ে (Alec Jeffreys) ইয়াক আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই DNA-ৰ VNTR (Variable Number of Tandem Repeats) বা পলি মৰ্ফিজমৰ (Polymorphism) ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। ইয়াক ফৰেনছিক বিজ্ঞান আৰু পিতৃত্ব নিৰ্ণয়ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।