দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান পাঠ্যক্ৰমৰ “মানুহৰ প্ৰজনন” (Human Reproduction) অধ্যায়টোৰ এটা সহজ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৰাংশ (Summary Note) তলত আগবঢ়োৱা হ’ল। পৰীক্ষাৰ শেষ সময়ৰ ৰিভিচনৰ বাবে এই পইণ্টসমূহ অতি উপযোগী:
🧬 মানুহৰ প্ৰজনন (Summary Note)
মানুহ হৈছে লিংগীয় প্ৰজননকাৰী আৰু জৰায়ুজ বা পোৱালি জন্ম দিয়া (Viviparous) জীৱ।
১/ পুং প্ৰজনন তন্ত্ৰ (Male Reproductive System)
- শুক্ৰাশয় (Testis): উদৰ গহ্বৰৰ বাহিৰত স্ক্ৰ’টাম (Scrotum) বা শুক্ৰথলীত থাকে।
- উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ: স্ক্ৰ’টামে শুক্ৰাশয়ৰ উষ্ণতা দেহৰ উষ্ণতাতকৈ ২-২.5°C কম কৰি ৰাখে, যা শুক্ৰাণু উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজন।
- ছেমিনিফেৰাছ নলিকা (Semini-ferous tubules): ইয়াৰ ভিতৰত দুবিধ কোষ থাকে:
- স্পাৰ্মাট’গ’নিয়া: যিয়ে শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে।
- ছাৰ্ট’লি কোষ (Sertoli cells): যিয়ে বিকাশশীল শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায়।
- লেডিগৰ কোষ (Leydig cells): নলিকাৰ বাহিৰত থাকে। ই পুং হৰম’ন এণ্ড্ৰ’জেন বা টেষ্ট’ষ্টেৰন ক্ষৰণ কৰে।
- অনুষংগিক গ্ৰন্থি: ছেমিনেল ভেছিকল (এযোৰ), প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি (এটা), আৰু বাল্ব’ইউৰেথ্ৰেল গ্ৰন্থি (এযোৰ)।
২/ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰ (Female Reproductive System)
- ডিম্বাশয় (Ovary): স্ত্ৰীদেহৰ প্ৰধান প্ৰজনন অংগ। ই ডিম্বাণু আৰু হৰম’ন (ইষ্ট্ৰ’জেন, প্ৰজেষ্টেৰন) উৎপন্ন কৰে।
- ডিম্ববাহী নলী (Fallopian tube): ইয়াৰ তিনিটা অংশ থাকে— ইনফাণ্ডিবুলাম (আঙুলি সদৃশ ফিম্ব্ৰি যুক্ত), অ্যাম্পুলা আৰু ইস্থমাছ। অ্যাম্পুলাত নিষেচন ঘটে।
- জৰায়ু (Uterus): ইয়াৰ দেৱালখন তিনিটা স্তৰৰ:
- পেৰিমেট্ৰিয়াম: বাহিৰৰ পাতল স্তৰ।
- মায়’মেট্ৰিয়াম: মাজৰ ডাঠ পেশীযুক্ত স্তৰ (প্ৰসৱৰ সময়ত সংকুচিত হয়)।
- এণ্ড’মেট্ৰিয়াম (Endometrium): ভিতৰৰ গ্ৰন্থিময় স্তৰ (আৰ্তৱ চক্ৰত ভাঙি যায়)।
৩/ গামেট’জেনেছিছ (Gametogenesis)
- স্পাৰ্মাট’জেনেছিছ (Spermatogenesis): পুৰুষৰ বয়ঃসন্ধিকালত আৰম্ভ হয়। এটা প্ৰাথমিক স্পাৰ্মাট’চাইটৰ পৰা ৪ টা হ্যাপ্লইড শুক্ৰাণু তৈয়াৰ হয়।
- স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ (Spermiogenesis): স্পাৰ্মাটিডৰ পৰা সচল শুক্ৰাণু (Spermatozoa) গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
- অ’জেনেছিছ (Oogenesis): স্ত্ৰীদেহৰ ভ্ৰূণ অৱস্থাতেই আৰম্ভ হয়। জন্মৰ পিছত নতুনকৈ কোনো অ’গ’নিয়া সৃষ্টি নহয়। ইয়াৰ ফলত ১ টা ডিম্বাণু আৰু প’লাৰ বডী সৃষ্টি হয়।
৪/ আৰ্তৱ চক্ৰ (Menstrual Cycle)
- স্ত্ৰী প্ৰাইমেটৰ দেহত ঘটা প্ৰজনন চক্ৰ। ই প্ৰায় ২৮ দিনীয়া।
- ডিম্বক্ষৰণ (Ovulation): চক্ৰৰ মাজভাগত (১৪ দিনত) LH Surge (LH হৰম’নৰ তীব্ৰ বৃদ্ধি) ৰ বাবে গ্ৰাফিয়ান ফলিকল ফাটি গৌণ অ’চাইট বা ডিম্বাণু মুক্ত হয়।
- কৰ্পাছ লুটিয়াম: ডিম্বক্ষৰণৰ পিছত অৱশিষ্ট ফলিকলটো কৰ্পাছ লুটিয়ামলৈ পৰিণত হয়। ই প্ৰচুৰ পৰিমাণে প্ৰজেষ্টেৰন ক্ষৰণ কৰে, যিয়ে গৰ্ভাৱস্থা ধৰি ৰাখে।
- মেনাৰ্কি: প্ৰথম আৰ্তৱ চক্ৰ আৰম্ভ হোৱা।
- মেন’পজ: প্ৰায় ৫০ বছৰ বয়সত আৰ্তৱ চক্ৰ স্থায়ীভাৱে বন্ধ হৈ যোৱা।
৫/ নিষেচন আৰু ৰোপণ (Fertilization & Implantation)
- নিষেচন: শুক্ৰাণুৰ এক্ৰ’জমে ডিম্বাণুৰ জোনা পেলুচিডা (Zona pellucida) স্তৰটো ভেদ কৰি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে আৰু জাইগ’ট (2n) গঠন কৰে।
- ক্লিভেজ (Cleavage): জাইগ’টটো ডিম্ববাহী নলীৰে জৰায়ুলৈ যাওঁতে দ্ৰুত মাইট’টিক বিভাজন ঘটে।
- মৰুলা (Morula): ৮-১৬ টা কোষযুক্ত নিৰেট বল সদৃশ ভ্ৰূণ।
- ব্লাষ্ট’চিষ্ট (Blastocyst): মৰুলাটো ব্লাষ্ট’চিষ্টলৈ সলনি হয়। ইয়াৰ বাহিৰৰ স্তৰটোক ট্ৰফ’ব্লাষ্ট আৰু ভিতৰৰ কোটোক অন্তৰ কোষ পুঞ্জ বোলে।
- ৰোপণ (Implantation): ব্লাষ্ট’চিষ্টৰ ট্ৰফ’ব্লাষ্ট স্তৰটো জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়ামত খোপনি পুতি ৰয়।
৬/ গৰ্ভাৱস্থা, অমৰা আৰু প্ৰসৱ
- অমৰা (Placenta): ভ্ৰূণ আৰু মাতৃদেহৰ মাজৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্য্যকৰী সংযোগ। ই ভ্ৰূণক অক্সিজেন আৰু পুষ্টি যোগায় তথা বৰ্জিত পদাৰ্থ আঁতৰায়।
- হৰম’ন ক্ষৰণ: অমৰাই hCG, hPL, ইষ্ট্ৰ’জেন আৰু প্ৰজেষ্টেৰন ক্ষৰণ কৰে। ৰিলাক্সিন হৰম’ন ডিম্বাশয়ে (আৰু অমৰাই) ক্ষৰণ কৰে।
- প্ৰসৱ (Parturition): পূৰঠ ভ্ৰূণ আৰু অমৰাৰ পৰা প্ৰসৱৰ সংকেত আহে (Fetal ejection reflex)। পিটুইটাৰীৰ পৰা ক্ষৰিত অক্সিট’চিন (Oxytocin) হৰম’নে জৰায়ুৰ তীব্ৰ সংকোচন ঘটাই সন্তান জন্ম দিয়ে।
- দুগ্ধ ক্ষৰণ (Lactation): প্ৰসৱৰ পিছত প্ৰথম কেইদিনমান ওলোৱা ডাঠ হালধীয়া গাখীৰক ক’ল’ষ্ট্ৰাম (Colostrum) বোলে। ইয়াত নৱজাতকৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ বাবে প্ৰচুৰ এণ্টিবডী (IgA) থাকে।
পৰীক্ষাৰ বাবে “স্পাৰ্মাট’জেনেছিছ বনাম অ’জেনেছিছৰ পাৰ্থক্য” আৰু “আৰ্তৱ চক্ৰৰ হৰম’নীয় নিয়ন্ত্ৰণ” ভালদৰে চাই যাব।