দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান (Class 12 Biology) পাঠ্যক্ৰমৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “মানুহৰ প্ৰজনন” (Human Reproduction) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৩০টা প্ৰয়োজনীয় বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ) উত্তৰসহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
♂️ ১ নং খণ্ড: পুং প্ৰজনন তন্ত্ৰ (Male Reproductive System)
প্ৰশ্ন ১/ পুৰুষৰ শুক্ৰাশয় (Testis) উদৰ গহ্বৰৰ বাহিৰত স্ক্ৰ’টাম বা শুক্ৰথলীত থকাৰ প্ৰধান কাৰণ কি?
(ক) শুক্ৰাশয়ক আঘাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ
(খ) দেহৰ স্বাভাৱিক উষ্ণতাতকৈ ২-২.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ কম উষ্ণতা বজাই ৰাখিবলৈ (যিটো শুক্ৰাণু উৎপাদনৰ বাবে জৰুৰী)
(গ) শুক্ৰাণু সহজে ওলাই যোৱাত সহায় কৰিবলৈ
(ঘ) হৰম’ন ক্ষৰণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ
উত্তৰ: (খ) দেহৰ স্বাভাৱিক উষ্ণতাতকৈ ২-২.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ কম উষ্ণতা বজাই ৰাখিবলৈ
প্ৰশ্ন ২/ শুক্ৰাশয়ৰ ছেমিনিফেৰাছ টিউবিউল বা শুক্ৰনলিকাৰ ভিতৰৰ দেৱালত থকা কোনবোৰ কোষে বিকাশশীল শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায়?
(ক) লেডিগৰ কোষ (Leydig cells)
(খ) ছাৰ্ট’লিৰ কোষ (Sertoli cells)
(গ) স্পাৰ্মাট’গ’নিয়া
(ঘ) লিউকোচাইট
উত্তৰ: (খ) ছাৰ্ট’লিৰ কোষ
প্ৰশ্ন ৩/ শুক্ৰনলিকাৰ মধ্যৱৰ্তী স্থানত থকা লেডিগৰ কোষৰ (Leydig cells) পৰা কোনবিধ হৰম’ন ক্ষৰিত হয়?
(ক) ইষ্ট্ৰ’জেন
(খ) প্ৰজেষ্টেৰন
(গ) এণ্ড্ৰ’জেন বা টেষ্ট’ষ্টেৰন
(ঘ) ৰিলাক্সিন
উত্তৰ: (গ) এণ্ড্ৰ’জেন বা টেষ্ট’ষ্টেৰন
প্ৰশ্ন ৪/ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ সৈতে জড়িত কোনটো অনুষংগিক গ্ৰন্থি (Accessory gland) একক বা এযোৰ নোহোৱাকৈ থাকে?
(ক) ছেমিনেল ভেছিকল (Seminal vesicle)
(খ) প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি (Prostate gland)
(গ) বাল্ব’ইউৰেথ্ৰেল গ্ৰন্থি
(ঘ) কাউপাৰ গ্ৰন্থি
উত্তৰ: (খ) প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি
প্ৰশ্ন ৫/ পুৰুষৰ বীৰ্য বা ছেমেনত (Seminal plasma) কোনবোৰ উপাদান প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে?
(ক) গ্লুক’জ আৰু ছ’ডিয়াম
(খ) ফ্ৰুক্ট’জ, কেলচিয়াম আৰু কিছুমান এনজাইম
(গ) চুক্ৰ’জ আৰু পটাছিয়াম
(ঘ) কেৱল লিপিড
উত্তৰ: (খ) ফ্ৰুক্ট’জ, কেলচিয়াম আৰু কিছুমান এনজাইম
♀️ ২ নং খণ্ড: স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰ (Female Reproductive System)
প্ৰশ্ন ৬/ ডিম্বাশয়ৰ ফলিকলৰ পৰা ডিম্বাণু নিঃসৰণৰ (Ovulation) পিছত বাকী থকা অংশটো কোনটো সাময়িক অন্তextক্ষৰা গ্ৰন্থিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়?
(ক) কৰ্পাছ এল্বিকান্স
(খ) কৰ্পাছ লুটিয়াম
(গ) জোনা পেলুচিডা
(ঘ) গ্ৰাফিয়ান ফলিকল
উত্তৰ: (খ) কৰ্পaছ লুটিয়াম (Corpus luteum)
প্ৰশ্ন ৭/ ডিম্ববাহী নলীৰ (Fallopian tube) কোনটো অংশ ডিম্বাশয়ৰ আটাইতকৈ ওচৰত থাকে আৰু আঙুলি সদৃশ প্ৰসাৰণ (Fimbriae) যুক্ত হয়?
(ক) ইস্থমাছ (Isthmus)
(খ) অ্যাম্পুলা (Ampulla)
(গ) ইনফাণ্ডিবুলাম (Infundibulum)
(ঘ) জৰায়ু নলী
উত্তৰ: (গ) ইনফাণ্ডিবুলাম
প্ৰশ্ন ৮/ জৰায়ুৰ (Uterus) আটাইতকৈ ভিতৰৰ স্তৰটোৰ নাম কি, যিটো আৰ্তৱ চক্ৰৰ সময়ত ভাঙি তেজ আৰু কলা হিচাপে ওলাই যায়?
(ক) পেৰিমেট্ৰিয়াম
(খ) মায়’মেট্ৰিয়াম
(গ) এণ্ড’মেট্ৰিয়াম
(ঘ) এপিথেলিয়াম
উত্তৰ: (গ) এণ্ড’মেট্ৰিয়াম (Endometrium)
প্ৰশ্ন ৯/ মহিলাৰ স্তনগ্ৰন্থিত দুগ্ধ উৎপাদন আৰু ক্ষৰণত কোনবিধ হৰম’নে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে?
(ক) প্ৰ’লেকটিন
(খ) ইষ্ট্ৰ’জেন
(গ) প্ৰজেষ্টেৰন
(ঘ) ৰিলাক্সিন
উত্তৰ: (ক) প্ৰ’লেকটিন (Prolactin)
🧬 ৩ নং খণ্ড: গামেট’জেনেছিছ (Spermatogenesis & Oogenesis)
প্ৰশ্ন ১০/ শুক্ৰাণু উৎপাদনৰ সময়ত এটা প্ৰাথমিক স্পাৰ্মাট’চাইটৰ (Primary spermatocyte) পৰা কেইটা সক্ৰিয় শুক্ৰাণু তৈয়াৰ হয়?
(ক) ১ টা
(খ) ২ টা
(গ) ৪ টা
(ঘ) ৮ টা
উত্তৰ: (গ) ৪ টা
প্ৰশ্ন ১১/ স্পাৰ্মাটিডৰ পৰা ৰূপান্তৰিত হৈ পৰিপক্ক শুক্ৰাণু (Spermatozoa) গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
(ক) স্পাৰ্মাট’জেনেছিছ
(খ) স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ
(গ) স্পাৰ্মিয়েশ্যন
(ঘ) অ’জেনেছিছ
উত্তৰ: (খ) স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ (Spermiogenesis)
প্ৰশ্ন ১২/ শুক্ৰাণুৰ মূৰৰ অংশত থকা এক্ৰ’জম (Acrosome) কোষৰ কোনটো অংগাণুৰ পৰা সৃষ্টি হয়?
(ক) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া
(খ) গলগি বডি
(গ) ৰাইব’জ’ম
(ঘ) চেণ্ট্ৰ’জ’ম
উত্তৰ: (খ) গলগি বডি (Golgi body)
প্ৰশ্ন ১৩/ শুক্ৰাণুৰ কোনটো অংশত প্ৰচুৰ পৰিমাণে মাইট’কণ্ড্ৰিয়া থাকে যিয়ে শুক্ৰাণুক গতি কৰিবলৈ শক্তি যোগায়?
(ক) মস্তক (Head)
(খ) গ্ৰীবা (Neck)
(গ) মধ্য অংশ (Middle piece)
(ঘ) পুচ্ছ (Tail)
উত্তৰ: (গ) মধ্য অংশ
প্ৰশ্ন ১৪/ মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত ডিম্বাণু উৎপাদন বা অ’জেনেছিছ (Oogenesis) প্ৰক্ৰিয়াটো কেতিয়া আৰম্ভ হয়?
(ক) বয়ঃসন্ধিকালত
(খ) ভ্ৰূণ অৱস্থাত
(গ) জন্মৰ ঠিক পিছতে
(ঘ) প্ৰথম আৰ্তৱ চক্ৰ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত
উত্তৰ: (খ) ভ্ৰূণ অৱস্থাত (Embryonic development stage)
প্ৰশ্ন ১৫/ ডিম্বক্ষৰণৰ (Ovulation) সময়ত গ্ৰাফিয়ান ফলিকলৰ পৰা ডিম্বাণুটো কোনটো অৱস্থাত মুক্ত হয়?
(ক) অ’গ’নিয়াম
(খ) প্ৰাথমিক অ’চাইট
(গ) গৌণ অ’চাইট
(ঘ) অ’টিড
উত্তৰ: (গ) গৌণ অ’চাইট (Secondary oocyte)
🩸 ৪ নং খণ্ড: আৰ্তৱ চক্ৰ (Menstrual Cycle)
প্ৰশ্ন ১৬/ এটা স্বাভাৱিক ২৮ দিনীয়া আৰ্তৱ চক্ৰৰ কোনটো হৰম’নৰ তীব্ৰ বৃদ্ধিৰ (LH Surge) বাবে ডিম্বক্ষৰণ বা অ’ভিউলেচন ঘটে?
(ক) FSH
(খ) LH
(গ) প্ৰজেষ্টেৰন
(ঘ) ইষ্ট্ৰ’জেন
উত্তৰ: (খ) LH (Luteinizing Hormone)
প্ৰশ্ন ১৭/ আৰ্তৱ চক্ৰৰ লুটিয়েল পৰ্যায়ত কৰ্পাছ লুটিয়ামৰ পৰা কোনবিধ হৰম’ন প্ৰচুৰ পৰিমাণে ক্ষৰিত হয় যিয়ে জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়াম স্তৰটো ধৰি ৰাখে?
(ক) FSH
(খ) LH
(গ) প্ৰজেষ্টেৰন
(ঘ) টেষ্ট’ষ্টেৰন
উত্তৰ: (গ) প্ৰজেষ্টেৰন (Progesterone)
প্ৰশ্ন ১৮/ মহিলাৰ জীৱনৰ প্ৰথম আৰ্তৱ চক্ৰ আৰম্ভ হোৱা পৰিঘটনাটোক কি বুলি জনা যায়?
(ক) মেন’পজ (Menopause)
(খ) মেনাৰ্কি (Menarche)
(গ) ডিম্বক্ষৰণ
(ঘ) এমেন’ৰিয়া
উত্তৰ: (খ) মেনাৰ্কি
প্ৰশ্ন ১৯/ মহিলাৰ প্ৰায় ৫০ বছৰ বয়সত আৰ্তৱ চক্ৰ স্থায়ীভাৱে বন্ধ হৈ যোৱা কাৰ্য্যক কি বোলে?
(ক) মেনাৰ্কি
(খ) মেন’পজ
(গ) বয়ঃসন্ধি
(ঘ) গৰ্ভাৱস্থা
উত্তৰ: (খ) মেন’পজ (Menopause)
⚡ ৫ নং খণ্ড: নিষেচন আৰু ৰোপণ (Fertilization & Implantation)
প্ৰশ্ন ২০/ মানুহৰ ডিম্ববাহী নলীৰ (Fallopian tube) কোনটো নিৰ্দিষ্ট অংশত নিষেচন (Fertilization) সম্পন্ন হয়?
(ক) ইস্থমাছ
(খ) জৰায়ু গহ্বৰ
(গ) অ্যাম্পুলা
(ঘ) ফিম্ব্ৰি
উত্তৰ: (গ) অ্যাম্পুলা (Ampulla)
প্ৰশ্ন ২১/ নিষেচনৰ সময়ত শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুৰ চাৰিওফালে থকা কোনটো কঠিন প্ৰটিন স্তৰ স্পৰ্শ কৰি এক্ৰ’জম বিক্ৰিয়া ঘটায়?
(ক) কৰ’না ৰেডিয়েটা
(খ) জোনা পেলুসিডা
(গ) পেৰিভিটেলাইন স্থান
(ঘ) প্লাজমা পৰ্দা
উত্তৰ: (খ) জোনা পেলুসিডা (Zona pellucida)
প্ৰশ্ন ২২/ জাইগ’টৰ দ্ৰুত মাইট’টিক বিভাজন বা ক্লিভেজৰ ফলত গঠিত ৮-১৬টা ব্লাষ্ট’মেয়াৰ যুক্ত নিৰেট বলৰ দৰে ভ্ৰূণটোক কি বোলে?
(ক) মৰুলা
(খ) ব্লাষ্ট’চিষ্ট
(গ) গেষ্ট্ৰুলা
(ঘ) ট্ৰফ’ব্লাষ্ট
উত্তৰ: (ক) মৰুলা (Morula)
প্ৰশ্ন ২৩/ ভ্ৰূণটো জৰায়ুৰ দেৱালত ৰোপিত (Implantation) হোৱাৰ সময়ত কোনটো অৱস্থাত থাকে?
(ক) জাইগ’ট
(খ) মৰুলা
(গ) ব্লাষ্ট’চিষ্ট
(ঘ) গেষ্ট্ৰuলা
উত্তৰ: (গ) ব্লাষ্ট’চিষ্ট (Blastocyst)
প্ৰশ্ন ২৪/ ব্লাষ্ট’চিষ্টৰ বাহিৰৰ ফালৰ কোষৰ স্তৰটোক কি কোৱা হয়, যিটো জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়ামৰ সৈতে সংলগ্ন হয়?
(ক) অন্তৰ কোষ পুঞ্জ (Inner cell mass)
(খ) ট্ৰফ’ব্লাষ্ট (Trophoblast)
(গ) এক্ট’ডাৰ্ম
(ঘ) মেচ’ডাৰ্ম
উত্তৰ: (খ) ট্ৰফ’ব্লাষ্ট
🤰 ৬ নং খণ্ড: গৰ্ভাৱস্থা, অমৰা আৰু প্ৰসৱ (Pregnancy, Placenta & Parturition)
প্ৰশ্ন ২৫/ গৰ্ভাৱস্থা নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰস্ৰাৱত কোনটো হৰম’নৰ উপস্থিতি পৰীক্ষা কৰা হয়, যি অমৰা বা প্লাচেণ্টাৰ পৰা ক্ষৰিত হয়?
(ক) hPL
(খ) hCG
(গ) ৰিলাক্সিন
(ঘ) প্ৰজেষ্টেৰন
উত্তৰ: (খ) hCG (Human Chorionic Gonadotropin)
প্ৰশ্ন ২৬/ তলৰ কোনকেইটা হৰম’ন অমৰা বা প্লাচেণ্টাই উৎপন্ন কৰে, যিবোৰ কেৱল গৰ্ভৱতী মহিলাৰ দেহতহে পোৱা যায়?
(ক) ইষ্ট্ৰ’জেন আৰু প্ৰজেষ্টেৰন
(খ) hCG, hPL আৰু ৰিলাক্সিন
(গ) প্ৰ’লেকটিন আৰু অক্সিট’চিন
(ঘ) থাইৰক্সিন আৰু কৰ্টিচল
উত্তৰ: (খ) hCG, hPL আৰু ৰিলাক্সিন
প্ৰশ্ন ২৭/ ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ সময়ত কোনটো প্ৰাথমিক জনন স্তৰৰ (Germ layer) পৰা মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰ আৰু ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰ গঠিত হয়?
(ক) এক্ট’ডাৰ্ম
(খ) এণ্ড’ডাৰ্ম
(গ) মেচ’ডাৰ্ম
(ঘ) ট্ৰফ’ব্লাষ্ট
উত্তৰ: (গ) মেচ’ডাৰ্ম (Mesoderm)
প্ৰশ্ন ২৮/ সন্তান প্ৰসৱৰ সময়ত জৰায়ুৰ পেশীৰ তীব্ৰ সংকোচন ঘটাবলৈ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ পৰা কোনবিধ হৰম’ন ক্ষৰিত হয়?
(ক) প্ৰজেষ্টেৰন
(খ) ৰিলাক্সিন
(গ) অক্সিট’চিন
(ঘ) প্ৰ’লেকটিন
উত্তৰ: (গ) অক্সিট’চিন (Oxytocin)
প্ৰশ্ন ২৯/ প্ৰসৱৰ ঠিক পিছতে প্ৰথম কেইদিনমান স্তনগ্ৰন্থিৰ পৰা যি ডাঠ, হালধীয়া গাখীৰ ওলায় তাক কি বোলে, য’ত প্ৰচুৰ পৰিমাণে এণ্টিবডী (IgA) থাকে?
(ক) সাধাৰণ দুগ্ধ
(খ) ক’ল’ষ্ট্ৰাম
(গ) প্লাজমা
(ঘ) চিৰাম
উত্তৰ: (খ) ক’ল’ষ্ট্ৰাম (Colostrum)
প্ৰশ্ন ৩০/ মানৱ ভ্ৰূণৰ হৃদযন্ত্ৰ গৰ্ভাৱস্থাৰ ঠিক কোনটো সময়ত প্ৰথম গঠিত হয় আৰু ষ্টেথ’স্ক’পৰ সহায়ত স্পন্দন শুনিবলগীয়া হয়?
(ক) প্ৰথম মাহৰ শেষত
(খ) দ্বিতীয় মাহৰ শেষত
(গ) তৃতীয় মাহৰ শেষত
(ঘ) পঞ্চম মাহৰ শেষত
উত্তৰ: (ক) প্ৰথম মাহৰ শেষত (First month)