শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ “পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ” (Ecosystem) অধ্যায়টোৰ পৰা বোৰ্ড পৰীক্ষা আৰু NEET-ৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ৩০ টা বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQs) তলত সৰল MCQ আৰ্হিত লিখি দিয়া হ’ল:
১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত (Ecosystem) উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা মুঠ উৎপন্ন কৰা জৈৱিক পদাৰ্থ বা শক্তিৰ হাৰক কি বোলে?
- (A) Net Primary Productivity (NPP)
- (B) Gross Primary Productivity (GPP)
- (C) Secondary Productivity
- (D) এটা নিয়ন্ত্ৰিত শক্তি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Gross Primary Productivity (GPP)
২. উদ্ভিদে নিজৰ শ্বসন কাৰ্যত (Respiration) শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পাছত উপভোক্তাৰ বাবে অৱশিষ্ট থকা নিট শক্তি উৎপাদনক কি বোলে?
- (A) Gross Primary Productivity (GPP)
- (B) Net Primary Productivity (NPP)
- (C) Secondary Productivity
- (D) সৰ্বমুঠ শক্তি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Net Primary Productivity (NPP)
৩. তলৰ কোনটো সমীকৰণে GPP, NPP আৰু শ্বসনৰ (R) মাজৰ সঠিক সম্পৰ্কক সূচায়?
- (A) GPP = NPP – R
- (B) NPP = GPP – R
- (C) NPP = GPP + R
- (D) R = GPP + NPP
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) NPP = GPP – R
৪. উপভোক্তাৰ (Consumers) স্তৰত নতুন জৈৱিক পদাৰ্থ গঠন হোৱাৰ হাৰক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত কি বুলি জনা যায়?
- (A) প্ৰাথমিক উৎপাদনশীলতা
- (B) গৌণ উৎপাদনশীলতা (Secondary Productivity)
- (C) নিট প্ৰাথমিক উৎপাদনশীলতা
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) গৌণ উৎপাদনশীলতা (Secondary Productivity)
৫. অপঘটন (Decomposition) প্ৰক্ৰিয়াত কেঁচু বা তেনে জীৱই মৃত জৈৱিক পদাৰ্থসমূহক সৰল সৰু সৰু টুকুৰালৈ ভাঙি দিয়া প্ৰথম কাৰ্যটোক কি বোলে?
- (A) প্ৰক্ষালন (Leaching)
- (B) খণ্ডীকৰণ (Fragmentation)
- (C) অপকৰ্ষণ (Catabolism)
- (D) খনিজীকৰণ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) খণ্ডীকৰণ (Fragmentation)
৬. পানীৰ দ্বাৰা দ্ৰৱণীয় অজৈৱিক পুষ্টি উপাদানসমূহ মাটিৰ তলৰ স্তৰলৈ সোমাই গৈ অনুপলব্ধ লৱণ হিচাপে অধঃক্ষিপ্ত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
- (A) খণ্ডীকৰণ
- (B) প্ৰক্ষালন (Leaching)
- (C) হিউমাছ গঠন
- (D) অপকৰ্ষণ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) প্ৰক্ষালন (Leaching)
৭. অপঘটনৰ সময়ত গঠিত হোৱা গাঢ় ক’লা ৰঙৰ, প্ৰতিৰোধী আৰু পুষ্টিসমৃদ্ধ পদাৰ্থজাতিক কি বোলা হয়?
- (A) ডিট্ৰিটাচ
- (B) হিউমাছ (Humus)
- (C) খনিজ পদাৰ্থ
- (D) বোকা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) হিউমাছ (Humus)
৮. উদ্ভিদৰ বাবে সূৰ্যৰ পৰা অহা পোহৰৰ কিমান শতাংশ “সালোক-সংশ্লেষণীয়ভাৱে সক্ৰিয় বিকিৰণ” (PAR – Photosynthetically Active Radiation) হয়?
- (A) ১০০%
- (B) ৫০% তকৈ কম (< 50%)
- (C) ৮০%
- (D) ১০%
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৫০% তকৈ কম (< 50%)
৯. উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পৰা অহা মুঠ PAR পোহৰৰ কিমান শতাংশ শক্তিক সালোক-সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ কৰিব পাৰে?
- (A) ৫০%
- (B) ২-১০% (2-10%)
- (C) ২০-৩০%
- (D) ১০০%
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ২-১০% (2-10%)
১০. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰৱাহ (Energy Flow) সদায় কেনেকুৱা ধৰণৰ হয়?
- (A) এদিশীয় (Unidirectional)
- (B) দ্বি-দিশীয়
- (C) বহু-দিশীয়
- (D) চক্ৰীয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (A) এদিশীয় (Unidirectional)
১১. এটা পুষ্টিস্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী উচ্চ পুষ্টিস্তৰলৈ মাত্ৰ ১০% শক্তিহে স্থানান্তৰ হয়— এই বিখ্যাত ১০% নিয়মটো (10% Law) কোনে আগবঢ়াইছিল?
- (A) চাৰ্লছ এলটন
- (B) ৰেমন লিন্ডেমেন (Raymond Lindeman)
- (C) ই পি ওডাম
- (D) আৰ্থাৰ টেনছলে
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৰেমন লিন্ডেমেন (Raymond Lindeman)
১২. যদি কোনো এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত উৎপাদকৰ (T1 স্তৰ) ওচৰত ১০০০ জুল (J) শক্তি থাকে, তেন্তে ১০% নিয়ম অনুসৰি প্ৰাথমিক মাংসভোজীৰ (T3 স্তৰ) ওচৰত কিমান শক্তি উপলব্ধ হ’ব?
- (A) ১০০ J
- (B) ১০ J (10 J)
- (C) ১ J
- (D) ০.১ J
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ১০ J (10 J)
(ব্যাখ্যা: উৎপাদক T1 = ১০০০ J -> তৃণভোজী T2 = ১০০ J -> মাংসভোজী T3 = ১০ J)
১৩. সেউজীয়া উদ্ভিদৰ (উৎপাদক) পৰা আৰম্ভ হৈ তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী প্ৰাণীলৈ গতি কৰা সাধাৰণ খাদ্য শৃংখলটোক কি বোলে?
- (A) মৃতজীৱী খাদ্য শৃংখল (DFC)
- (B) চাৰণ খাদ্য শৃংখল (Grazing Food Chain – GFC)
- (C) পৰজীৱী খাদ্য শৃংখল
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) চাৰণ খাদ্য শৃংখল (Grazing Food Chain – GFC)
১৪. মৃত জৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা আৰু অপঘাটক জীৱসমূহৰ (ভেঁকুৰ, বেক্টেৰিয়া) দ্বাৰা গঠিত খাদ্য শৃংখলটোক কি বোলে?
- (A) GFC
- (B) DFC (Detritus Food Chain)
- (C) সাগৰীয় খাদ্য শৃংখল
- (D) প্ৰাথমিক শৃংখল
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) DFC (Detritus Food Chain)
১৫. এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত এটা পুষ্টিস্তৰত থকা জীৱন্ত পদাৰ্থৰ মুঠ ওজনক (Total living biomass) পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ ভাষাত কি বোলে?
- (A) থিয় শস্য বা থিয় অৱস্থা (Standing Crop)
- (B) থিয় অৱস্থা (Standing State)
- (C) হিউমাছ
- (D) নেট প্ৰডাক্টিভিটি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (A) থিয় শস্য বা থিয় অৱস্থা (Standing Crop)
১৬. এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত মাটিত থকা অজৈৱিক পুষ্টি উপাদানসমূহৰ (যেনে: কাৰ্বন, ফছফৰাছ, কেলচিয়াম) মুঠ পৰিমাণক কি বোলে?
- (A) Standing Crop
- (B) Standing State (থিয় অৱস্থা)
- (C) হিউমিফিকেচন
- (D) খনিজীকৰণ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Standing State (থিয় অৱস্থা)
১৭. তলৰ কোনটো পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ পিৰামিড (Ecological Pyramid) সকলো পৰিস্থিতিতন্ত্ৰতে সদায় আৰু বাধ্যতামূলকভাৱে থিয় (Always Upright) হয়?
- (A) সংখ্যাৰ পিৰামিড
- (B) জৈৱভৰৰ পিৰামিড
- (C) শক্তিৰ পিৰামিড (Pyramid of Energy)
- (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা
- শুদ্ধ উত্তৰ: (C) শক্তিৰ পিৰামিড (Pyramid of Energy)
১৮. সাগৰ বা পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত জৈৱভৰৰ পিৰামিডটো (Pyramid of Biomass in Sea) সাধাৰণতে কেনেকুৱা হয়?
- (A) থিয় (Upright)
- (B) উল্টা (Inverted)
- (C) ত্ৰিভুজাকাৰ
- (D) সমান্তৰাল
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) উল্টা (Inverted)
১৯. এডাল ডাঙৰ গছৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা অসংখ্য চৰাই আৰু কীট-পতংগৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত সংখ্যাৰ পিৰামিডটো (Pyramid of Number) কেনেকুৱা হ’ব?
- (A) থিয় (Upright)
- (B) উল্টা (Inverted)
- (C) চিগমইড
- (D) ৰৈখিক
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) উল্টা (Inverted)
২০. কোনো এক উদং বা খালী শিলাঞ্চলত য’ত পূৰ্বে কোনো জীৱ নাছিল, তাত আৰম্ভ হোৱা ক্ৰমবিকাশ বা উত্তৰাধিকাৰক কি বোলে?
- (A) গৌণ ক্ৰমবিকাশ
- (B) প্ৰাথমিক ক্ৰমবিকাশ (Primary Succession)
- (C) তৃতীয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰমবিকাশ
- (D) কৃত্ৰিম ক্ৰমবিকাশ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) প্ৰাথমিক ক্ৰমবিকাশ (Primary Succession)
২১. বনজুই বা বানপানীৰ ফলত ধবংস হোৱা কোনো এক পৰিত্যক্ত খেতিপথাৰ বা অৰণ্যত পুনৰ আৰম্ভ হোৱা খৰতকীয়া ক্ৰমবিকাশত কি বোলে?
- (A) প্ৰাথমিক ক্ৰমবিকাশ
- (B) গৌণ ক্ৰমবিকাশ (Secondary Succession)
- (C) শিলাঞ্চলীয় ক্ৰমবিকাশ
- (D) জলজ ক্ৰমবিকাশ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) গৌণ ক্ৰমবিকাশ (Secondary Succession)
২২. কোনো এক নগ্ন শিলাঞ্চলত ক্ৰমবিকাশ আৰম্ভ কৰা সৰ্বপ্ৰথম “পথপ্ৰদৰ্শক বা অগ্ৰগামী প্ৰজাতি” (Pioneer species) কোনটো?
- (A) ডাঙৰ গছ
- (B) লাইকেন (Lichens)
- (C) মছ (Mosses)
- (D) ফাইট’প্লাংকটন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) লাইকেন (Lichens)
২৩. জলজ পৰিৱেশত অৰ্থাৎ পুখুৰী বা হ্ৰদত ক্ৰমবিকাশ আৰম্ভ কৰা অগ্ৰগামী প্ৰজাতিটো হ’ল—
- (A) জলজ উদ্ভিদ
- (B) ফাইট’প্লাংকটন (Phytoplankton)
- (C) লাইকেন
- (D) মাছ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ফাইট’প্লাংকটন (Phytoplankton)
২৪. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰ বা ক্ৰমবিকাশৰ একেবাৰে শেষ পৰ্যায়ত থিতাপি লোৱা আটাইতকৈ সুস্থিৰ আৰু স্থায়ী জৈৱ সম্প্ৰদায়টোক কি বোলে?
- (A) অগ্ৰগামী সম্প্ৰদায়
- (B) চৰম সম্প্ৰদায় (Climax Community)
- (C) মধ্যৱৰ্তী সম্প্ৰদায়
- (D) ত্ৰুটিপূৰ্ণ সম্প্ৰদায়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) চৰম সম্প্ৰদায় (Climax Community)
২৫. মৰুভূমি (Xeric) বা পানী থকা (Hydric) দুয়োটা পৰিৱেশতে ক্ৰমবিকাশৰ শেষ লক্ষ্য হৈছে এক মধ্যমীয়া পানী থকা পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা, যাক কি বোলে?
- (A) জলজ পৰিৱেশ
- (B) মেচিক বা মধ্যম জলজ পৰিৱেশ (Mesic conditions)
- (C) মৰুজ পৰিৱেশ
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) মেচিক বা মধ্যম জলজ পৰিৱেশ (Mesic conditions)
২৬. তলৰ কোনটো পুষ্টি চক্ৰ (Nutrient Cycle) এটা আদৰ্শ “গেছীয় চক্ৰ” (Gaseous Cycle) ৰ উদাহৰণ?
- (A) ফছফৰাছ চক্ৰ
- (B) কাৰ্বন চক্ৰ (Carbon Cycle)
- (C) চালফাৰ চক্ৰ
- (D) কেলচিয়াম চক্ৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) কাৰ্বন চক্ৰ (Carbon Cycle)
২৭. তলৰ কোনটো পুষ্টি চক্ৰ গেছীয় চক্ৰ নহয়, বৰঞ্চ ই এটা “পলসুৱা বা অৱক্ষেপীয় চক্ৰ” (Sedimentary Cycle) হয়?
- (A) নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ
- (B) ফছফৰাছ চক্ৰ (Phosphorus Cycle)
- (C) অক্সিজেন চক্ৰ
- (D) কাৰ্বন চক্ৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ফছফৰাছ চক্ৰ (Phosphorus Cycle)
২৮. জীৱৰ দেহৰ নিউক্লিক এচিড (DNA/RNA), ATP আৰু কোষাবৰণ (Cell membrane) গঠনৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয় খনিজ মৌলটো হ’ল—
- (A) কাৰ্বন
- (B) ফছফৰাছ (Phosphorus)
- (C) নাইট্ৰ’জেন
- (D) হাইড্ৰ’জেন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ফছফৰাছ (Phosphorus)
২৯. প্ৰকৃতিৰ বুকুত ফছফৰাছ চক্ৰৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাকৃতিক ভাণ্ডাৰ (Natural reservoir) কোনটো?
- (A) বায়ুমণ্ডল
- (B) শিলাস্তৰ বা শিল (Rocks)
- (C) সাগৰৰ পানী
- (D) প্ৰাণীৰ হাড়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) শিলাস্তৰ বা শিল (Rocks)
৩০. “পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেৱা” (Ecosystem Services) যেনে— বায়ু শোধন, বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ আদিৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি বছৰি মুঠ ৩৩ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা বিজ্ঞানীজন কোন আছিল?
- (A) চাৰ্লছ ডাৰউইন
- (B) ৰবাৰ্ট কন্সটানজা (Robert Costanza)
- (C) ই পি ওডাম
- (D) ৰামদেও মিশ্ৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৰবাৰ্ট কন্সটানজা (Robert Costanza)
এই ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন সমাধান কৰিলে আপোনাৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ অধ্যায়ৰ প্ৰস্তুতি সম্পূৰ্ণ হ’ব।
পৰৱৰ্তী সহায় হিচাপে আপোনাক কি লাগে জনাব পাৰে:
- জীৱবিজ্ঞানৰ একেবাৰে শেষৰ অধ্যায় “জৈৱ বৈচিত্ৰতা আৰু সংৰক্ষণ” (Biodiversity and Conservation)-ৰ নোট বা MCQ লাগে নেকি?
- ব’ৰ্ড পৰীক্ষাৰ বাবে ৩ নম্বৰীয়া চমু টোকা (Short notes) লাগে নেকি?