Class 10 : Chapter- 4 : General Science PYQ

SEBA HSLC (Assam Board) পৰীক্ষাত বিগত ১০ বছৰত (২০১৫ ৰ পৰা ২০২৬ লৈ) দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিত সন্নিবিষ্ট অধ্যায় ৪: কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগ (Carbon and its Compounds) ৰ পৰা অহা প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

📂 ১. বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) – ১ Marks

1. ইথেন $(C_2H_6)$ অণু এটাত আছে— [HSLC 2024, 2015]
(a) 6 টা সহযোজী বান্ধোন

(b) 7 টা সহযোজী বান্ধোন

(c) 8 টা সহযোজী বান্ধোন

(d) 9 টা সহযোজী বান্ধোন
উত্তৰ: (b) 7 টা সহযোজী বান্ধোন (৬ টা C-H বান্ধোন আৰু ১ টা C-C বান্ধোন)।

2. ৰন্ধন কৰাৰ সময়ত যদি পাত্ৰটোৰ তলিখন বাহিৰৰ ফালে ক’লা পৰে, ইয়াৰ অৰ্থ এই যে— [HSLC 2023, 2017]
(a) খাদ্যবস্তু ভালদৰে সিজা নাই

(b) ইন্ধনটো সম্পূৰ্ণৰূপে দহন হোৱা নাই

(c) ইন্ধনটো তিতা

(d) ইন্ধনটো সম্পূৰ্ণৰূপে দহন হৈছে
উত্তৰ: (b) ইন্ধনটো সম্পূৰ্ণৰূপে দহন হোৱা নাই (অসম্পূৰ্ণ দহনৰ বাবে কাজল বা ক’লা ছাই উৎপন্ন হয়)।

3. ৪ টা কাৰ্বন থকা সংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ বিউটান’নৰ কাৰ্যকাৰী মূলক (Functional Group) হ’ল— [HSLC 2022, 2016]
(a) কাৰ্বক্সিলিক এছিড

(b) এলডিহাইড

(c) কিট’ন

(d) এলক’হল
উত্তৰ: (c) কিট’ন (-one প্ৰত্যয় থকা বাবে)।

📂 ২. অতি চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (VSA) -2 Marks

1. প্ৰথম সমগণীয় শ্ৰেণীৰ যৌগ মিথেন $(CH_4)$ ৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন (Electron-dot structure) অংকন কৰা। [HSLC 2024]
উত্তৰ: কাৰ্বনৰ চাৰিটা যোজক ইলেক্ট্ৰনে ৪ টা হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে যোৰ পাতি ইলেক্ট্ৰন ভগীদাৰী কৰে: H $•× H ×• C •× H ×• H$ (য’ত • = C ৰ ইলেক্ট্ৰন, × = H ৰ ইলেক্ট্ৰন)

2. হীৰা আৰু গ্ৰেফাইটৰ ভিতৰত কোনটো বিদ্যুৎ সুপৰিবাহী? [HSLC 2023]
উত্তৰ: গ্ৰেফাইট (ইয়াৰ গঠনত এটা মুক্ত ইলেক্ট্ৰন থাকে)।

3. প্ৰ’পেন $(C_3H_8)$ ৰ পৰৱৰ্তী উচ্চ সমগণ (Homologue) টোৰ নাম আৰু সংকেত লিখা। [HSLC 2020]
উত্তৰ: নাম: বিউটেন; সংকেত: $C_4H_{10}।$

4. ভিনেগাৰ (Vinegar) কি? [HSLC 2018]
উত্তৰ: এচিটিক এছিড (ইথানয়িক এছিড) ৰ ৫% – ৮% জলীয় দ্ৰৱক ভিনেগাৰ বোলে।

5. কাৰ্বনৰ সৰ্বচতুৰ্যোজ্যতা (Tetravalency) কি? [HSLC 2016]
উত্তৰ: কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪, অৰ্থাৎ ই সুস্থিৰতা লাভৰ বাবে আন ৪ টা পৰমাণুৰ সৈতে ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি সহযোজী বান্ধোন গঠন কৰিব পাৰে। ইয়াকে চতুৰ্যোজ্যতা বোলে।

📂 ৩. চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (SA) – ২ নম্বৰীয়া

1. কাৰ্বনে কিয় ইমান বৃহৎ সংখ্যক যৌগ গঠন কৰিব পাৰে? ইয়াৰ দুটা মূল কাৰণ লিখা। [HSLC 2024, 2019]
উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:

কেটিনেচন (Catenation): কাৰ্বন পৰমাণুৱে আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ সৈতে সহযোজী বান্ধোন গঠন কৰি দীঘল শৃংখল সৃষ্টি কৰিব পৰা অনন্য ক্ষমতা।

চতুৰ্যোজ্যতা (Tetravalency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪ হোৱাৰ বাবে ই একেলগে আন ৪ টা ভিন্ন বা একে পৰমাণুৰ সৈতে বান্ধোন গঠন কৰিব পাৰে।

2. সমগণীয় শ্ৰেণী (Homologous Series) কি? ইয়াৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা। [HSLC 2022, 2015]
উত্তৰ: একে কাৰ্যকাৰী মূলক থকা কাৰ্বন যৌগসমূহৰ এনে এটা শ্ৰেণী য’ত ওচৰা-ওচৰি দুটা যৌগৰ মাজত সদায় $-\!CH_2-$ গোটৰ পাৰ্থক্য থাকে।
বৈশিষ্ট্য: (i) আটাইবোৰ যৌগক একেটা সাধাৰণ সংকেতেৰে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি। (ii) আণৱিক ভৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে ভৌতিক ধৰ্মসমূহৰ ক্ৰমিক পৰিৱৰ্তন ঘটে।

3. প্ৰেক্ষাপট অনুসৰি ইথানল আৰু ইথানয়িক এছিডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা (যিকোনো দুটা)। [HSLC 2020]
উত্তৰ:

ইথানল: ই এটা এলক’হল (কাৰ্যকাৰী মূলক -OH), ইয়াৰ গোন্ধ মিঠা আৰু ই ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰে।

ইথানয়িক এছিড: ই এটা কাৰ্বক্সিলিক এছিড (কাৰ্যকাৰী মূলক -COOH), ইয়াৰ গোন্ধ তীব্ৰ টেঙা আৰু ই ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি CO_2 গেছ উৎপন্ন কৰে।

4. কঠিন পানীত (Hard Water) চাবোনে ভালদৰে ফেন নোলায় কিয়? [HSLC 2018]
উত্তৰ: কঠিন পানীত কেলচিয়াম $(Ca^{2+})$ আৰু মেগনেচিয়াম $(Mg^{2+})$ ৰ লৱণ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে। চাবোনে এই আয়নসমূহৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এটা অদ্ৰৱণীয় বগা অধঃক্ষেপ (Scum) সৃষ্টি কৰে, যাৰ বাবে ফেন ওলোৱাত বাধা পৰে।

📂 ৪. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (LA) – ৩ Marks

1. গঠন সংকেত লিখা: (a) ইথানয়িক এছিড, (b) ব্ৰ’ম’প্ৰ’পেন, (c) হেক্সেনেল। [HSLC 2023]
উত্তৰ:

(a) ইথানয়িক এছিড $(CH_3COOH): H O | // H-C-C | \ H O-H$

(c) হেক্সেনেল $(CH_3CH_2CH_2CH_2CH_2CHO):$ ৫ টা কাৰ্বনৰ শৃংখল আৰু শেষৰ কাৰ্বনটোত =O আৰু -H বান্ধোন থাকিব।

2. হাইড্র’জেনেশ্যন বা হাইড্র’জেন যোগাত্মক বিক্ৰিয়া (Hydrogenation) কি? ইয়াৰ উদ্যোগিক প্ৰয়োগ লিখা। [HSLC 2019, 2016]
উত্তৰ: নিকেল বা পেলাডিয়াম অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ (যেনে: ইথিন) সৈতে হাইড্ৰ’জেন গেছ যোগ কৰি সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক হাইড্ৰ’জেনেশ্যন বোলে।
সমীকৰণ: $CH_2=CH_2 + H_2 \xrightarrow{\text{Ni}} CH_3-CH_3$
উদ্যোগিক প্ৰয়োগ: এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি উদ্ভিদজাত তেলৰ (Vegetable oil) পৰা বনস্পতি ঘিউ (Vanaspati Ghee) প্ৰস্তুত কৰা হয়।

3. চাবোনৰ চাফাই কাৰ্যৰ প্ৰক্ৰিয়া (Mechanism of Cleansing Action) ব্যাখ্যা কৰা। [HSLC 2017]
উত্তৰ: চাবোনৰ অণুবোৰৰ দুটা মূৰ থাকে— এটা হ’ল পানী-আকৰ্ষী বা জলপ্ৰিয় (Hydrophilic) মূৰ আৰু আনটো হ’ল পানী-বিকৰ্ষী বা জলভীত (Hydrophobic) কাৰ্বন শৃংখলৰ মূৰ।
যেতিয়া কাপোৰ ধোৱা হয়, তেতিয়া জলভীত মূৰটোৱে ময়লা বা তেলৰ টোপালটোৰ ফালে আকৰ্ষিত হয় আৰু জলপ্ৰিয় মূৰটো পানীৰ ফালে থাকে। এনেদৰে বহুতো চাবোনৰ অণু একগোট হৈ তেলৰ টোপালটোক কেন্দ্ৰ কৰি এটা বৃত্তাকাৰ গুচ্ছ গঠন কৰে, যাক মিচেল (Micelle) বোলে। পানীৰে ধুই দিলে এই মিচেলবোৰে ময়লাখিনি কাপোৰৰ পৰা টানি আঁতৰাই লৈ যায়।