SEBA HSLC (Assam Board) পৰীক্ষাত যোৱা 10 বছৰত (২০১৫ ৰ পৰা ২০২৫/২০২৬ লৈ) Class 10 ৰ science অধ্যায় ৩: ধাতু আৰু অধাতু (Metals and Non-metals) ৰ পৰা অহা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
📂 ১. বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) – 1 Marks
1. তলৰ কোনটো অপসৰণ বিক্ৰিয়া দেখুৱাব? [HSLC 2024]
(a) NaCl দ্ৰৱণ আৰু তামৰ ধাতু
(b) MgCl₂ দ্ৰৱণ আৰু এলুমিনিয়াম ধাতু
(c) FeSO₄ দ্ৰৱণ আৰু ৰূপৰ ধাতু
(d) AgNO₃ দ্ৰৱণ আৰু তামৰ ধাতু
উত্তৰ: (d) AgNO₃ (ছিলভাৰ নাইট্ৰেট) দ্ৰৱণ আৰু তামৰ ধাতু (তাম, ৰূপতকৈ অধিক সক্ৰিয় ধাতু বাবে ৰূপক অপসাৰিত কৰিব)।
2. লোৰ টাৱা (Iron frying pan) এখন মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ তলৰ কোনটো পদ্ধতি আটাইতকৈ উপযুক্ত? [HSLC 2023, 2018]
(a) গ্ৰীজ ব্যৱহাৰ কৰি
(b) ৰং ব্যৱহাৰ কৰি
(c) জিংকৰ প্ৰলেপ দি
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (c) জিংকৰ প্ৰলেপ দি (যিহেতু টাৱাখন গৰম কৰা হয়, গতিকে ৰং বা গ্ৰীজ টিকি নাথাকিব)।
3. এটা মৌলই অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি উচ্চ গলনাংকৰ যৌগ উৎপন্ন কৰে। যৌগটো পানীত দ্ৰৱণীয়। মৌলটো হ’ব পাৰে— [HSLC 2022]
(a) কেলচিয়াম অক্সাইড
(b) কাৰ্বন
(c) ছিলিকন
(d) লোহা
উত্তৰ: (a) CaO , কেলচিয়াম অক্সাইড = পোৰা চূণ,গঠন কৰে যি পানীত দ্ৰৱণীয়।
4. সংকৰ ধাতু ব্ৰঞ্জ (Bronze) ৰ উপাদানসমূহ কি কি? [HSLC 2019]
(a) Cu আৰু Zn
(b) Cu আৰু Sn
(c) Pb আৰু Sn
(d) Zn আৰু Sn
উত্তৰ: (b) Cu আৰু Sn (তাম আৰু টিন)।
পৰীক্ষাৰ বাবে মনত ৰাখিবা:
Bronze = Copper + Tin (Cu + Sn) ,(z= not Zinc: Trick)
Brass (পিতল) = Copper + Zinc (Cu + Zn)
📂 ২. অতি চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (VSA) – ১ Marks
1. সাধাৰণ উষ্ণতাত জুলীয়া অৱস্থাত থকা ধাতু আৰু অধাতু এবিধৰ নাম লিখা। [HSLC 2024]
উত্তৰ: জুলীয়া ধাতু: পাৰা (Mercury); জুলীয়া অধাতু: ব্ৰ’মিন (Bromine)।
2. ছুৰীৰে সহজে কাটিব পৰা এটা অতি কোমল ধাতুৰ নাম লিখা। [HSLC 2023]
উত্তৰ: ছ’ডিয়াম Na, (বা পটাছিয়াম, K)।
3. বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰিব পৰা এবিধ অধাতুৰ নাম লিখা। [HSLC 2020]
উত্তৰ: গ্ৰেফাইট (কাৰ্বনৰ এটা বহুৰূপ)।
4. উভধৰ্মী অক্সাইড (Amphoteric Oxide) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। [HSLC 2017]
উত্তৰ: এলুমিনিয়াম অক্সাইড (Al₂O₃) (বা জিংক অক্সাইড)।
5. মেটালয়ড বা উপধাতু (Metalloid) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। [HSLC 2016]
উত্তৰ: ছিলিকন (Si) বা জাৰ্মেনিয়াম (Ge)।
📂 ৩. চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer) – ২ Marks
1. ছ’ডিয়াম ধাতু কেৰাচিন তেলত ডুবাই ৰখা হয় কিয়? [HSLC 2024, 2016]
উত্তৰ: ছ’ডিয়াম এবিধ অতি সক্ৰিয় ধাতু। ইয়াক মুকলিকৈ বায়ুত ৰাখিলে ই বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু জলীয় ভাপৰ সৈতে তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি জুই জ্বলি উঠে। এই দুৰ্ঘটনা ৰোধ কৰিবলৈ ইয়াক কেৰাচিন তেলত ডুবাই ৰখা হয়।
2. উভধৰ্মী অক্সাইড কি? এটা উদাহৰণসহ ইয়াৰ অম্ল আৰু ক্ষাৰকীয় ধৰ্মৰ বিক্ৰিয়া লিখা। [HSLC 2022, 2015]
উত্তৰ: যিবোৰ ধাতুৰ অক্সাইডে অম্ল (Acid) আৰু ক্ষাৰক (Base) দুয়োৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে, তাক উভধৰ্মী অক্সাইড বোলে।
উদাহৰণ : এলুমিনিয়াম অক্সাইড, Al₂O₃: ইয়াক ঘৰ্ষক আৰু উচ্চ উষ্ণতাৰ বস্তুতঃ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিক্ৰিয়া হল।
(i) অম্লৰ সৈতে: Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O
(ii) ক্ষাৰকৰ সৈতে: Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O
3. আয়নীয় যৌগৰ গলনাংক আৰু উতলনাংক কিয় উচ্চ হয়? [HSLC 2020]
উত্তৰ: আয়নীয় যৌগবোৰৰ বিপৰীত আধানযুক্ত আয়নবোৰৰ মাজত এক শক্তিশালী বিদ্যুৎ-স্থিতীয় আকৰ্ষণ বল (Electrostatic force) থাকে। এই শক্তিশালী বান্ধোন ভাঙিবলৈ প্ৰচুৰ তাপ শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয় বাবে ইয়াৰ গলনাংক আৰু উতলনাংক উচ্চ হয়।
4. ৰসায়নবিদসকলে কপাৰৰ পাত্ৰত গৰম পানীৰ টেংকী তৈয়াৰ কৰে, কিন্তু লোৰ টেংকী নকৰে কিয়? [HSLC 2019]
উত্তৰ: লোহাই গৰম পানীৰ ভাপৰ (Steam) সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি আইৰণ অক্সাইড গঠন কৰে আৰু টেংকীটো ক্ষয় কৰিব পাৰে। কিন্তু কপাৰে ঠাণ্ডা পানী, গৰম পানী বা ভাপ কাৰো সৈতেই বিক্ৰিয়া নকৰে। সেইবাবে কপাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
5. গাৰ্গলিং বা দস্তাংকন (Galvanisation) কি? [HSLC 2018]
উত্তৰ: লোহা বা তীখাৰ সামগ্ৰীক মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ইয়াৰ ওপৰত জিংক বা দস্তাৰ এটা পাতল প্ৰলেপ দিয়া পদ্ধতিটোক গাৰ্গলিং বা দস্তাংকন বোলে।
📂 ৪. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (LA) – ৩ Marks
1. সংজ্ঞা লিখা আৰু পাৰ্থক্য দেখুওৱা:
(a) খনিজ পদাৰ্থ (Mineral),
(b) আকৰিক (Ore),
(c) গাং বা অশুচি (Gangue)। [HSLC 2023, 2017]
উত্তৰ:
খনিজ পদাৰ্থ: প্ৰকৃতিত ভূ-গৰ্ভত স্বাভাৱিকতে পোৱা মৌল বা যৌগসমূহ।
আকৰিক: যিবোৰ খনিজ পদাৰ্থৰ পৰা সহজতে আৰু লাভজনকভাৱে ধাতু নিষ্কাশন কৰিব পাৰি। (সকলো আকৰিকেই খনিজ, কিন্তু সকলো খনিজ আকৰিক নহয়)।
গাং: আকৰিকৰ সৈতে মিহলি হৈ থকা বালি, মাটি বা শিলৰ দৰে অশুদ্ধিবোৰ।
2. ধাতু নিষ্কাশনৰ সংলগ্ন তলৰ প্ৰক্ৰিয়া দুটা ব্যাখ্যা কৰা:
(i) দহন বা ভৰ্জন (Roasting),
(ii) ভস্মীকৰণ (Calcination)। [HSLC 2020, 2015]
উত্তৰ:
(i) ভৰ্জন (Roasting): ছালফাইড আকৰিক পৰ্যাপ্ত বায়ুৰ উপস্থিতিত তীব্ৰভাৱে গৰম কৰি অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া। এই প্ৰক্ৰিয়া কেৱল ছালফাইড আকৰিক ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উদাহৰণ: জিংক ছালফাইড (ZnS) ক ভৰ্জন কৰিলে জিংক অক্সাইড (ZnO) উৎপন্ন হয়।
(ii) ভস্মীকৰণ (Calcination): কাৰ্বনেট আকৰিকক সীমিত বায়ুৰ উপস্থিতিত তীব্ৰভাৱে গৰম কৰি অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
উদাহৰণ: জিংক কাৰ্বনেট (ZnCO₃) ক তীব্ৰভাৱে গৰম কৰিলে জিংক অক্সাইড (ZnO) আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) উৎপন্ন হয়।
3. থাৰ্মিট বিক্ৰিয়া (Thermite Reaction) কি? ইয়াৰ এটা ব্যৱহাৰ লিখা আৰু সমীকৰণ দিয়া। [HSLC 2019]
উত্তৰ: অধিক সক্ৰিয় ধাতু এলুমিনিয়ামক আইৰণ অক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰালে প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন হয়, যাৰ ফলত লোহা ধাতু গলিত অৱস্থাত পোৱা যায়। ইয়াকে থাৰ্মিট বিক্ৰিয়া বোলে।
সমীকৰণ: Fe₂O₃(s) + 2Al(s) → Al₂O₃(s) + 2Fe(l) + তাপ
ব্যৱহাৰ: ৰেল লাইনৰ ফাঁট মেৰামতি কৰিবলৈ এই গলিত লোহা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।