SEBA HSLC (Assam Board) পৰীক্ষাত যোৱা ১০ বছৰত (২০১৫ ৰ পৰা ২০২৫ লৈ) দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিত সন্নিবিষ্ট অধ্যায় ২: এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণ (Acids, Bases and Salts) ৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
📂 ১. বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) – ১ নম্বৰীয়া
1. এটা দ্ৰৱই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰিছে। ইয়াৰ pH হ’ব পাৰে— [HSLC 2024, 2015]
(a) 1
(b) 4
(c) 5
(d) 10
উত্তৰ: (d) 10 (যিহেতু ক্ষাৰকে ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰে আৰু ক্ষাৰকৰ pH ৭ তকৈ বেছি)।
2. এটা দ্ৰৱই গুড়ি কৰা কণীৰ খোলাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এটা গেছ উৎপন্ন কৰে। গেছটোৱে চুণপানী ঘোলা কৰে। দ্ৰৱটোত আছে— [HSLC 2023, 2018]
(a) NaCl
(b) HCl
(c) LiCl
(d) KCl
উত্তৰ: (b) HCl ,হাইড্ৰ ক্লৰাইড এচিড (কণীৰ খোলাত কেলচিয়াম কাৰ্বনেট থাকে, যিয়ে HCl ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছ উৎপন্ন কৰে)।
3. অপপাক (Indigestion) ৰ চিকিৎসাৰ বাবে তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়? [HSLC 2020]
(a) এণ্টিবায়’টিক
(b) বেদনানাশক
(c) অম্লনাশক (Antacid)
(d) বীজাণুনাশক
উত্তৰ: (c) অম্লনাশক (Antacid)
4. তলৰ কোনটো এছিড আটাইতকৈ তীব্ৰ (Strong Acid)? [HSLC 2017]
(a) CH₃COOH
(b) HCl ,
(c) H₂CO₃
(d) নেমুৰ ৰস
উত্তৰ: (b) HCl , হাইড্ৰ ক্লৰাইড এচিড
📂 ২. অতি চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (VSA) – ১ নম্বৰীয়া
1. প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছ (Plaster of Paris) ৰ ৰাসায়নিক সংকেত লিখা। [HSLC 2024]
উত্তৰ: (কেলচিয়াম ছালফেট হেমিহাইড্ৰেট)।
2. ধোৱা ছ’ডা (Washing Soda) ৰ ৰাসায়নিক সংকেত লিখা। [HSLC 2022]
উত্তৰ: Na₂CO₃ ⋅ 10H₂O (ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট ডেকাহাইড্ৰেট)।
3. ব্লিচিং পাউদাৰ (Bleaching Powder) ৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত লিখা। [HSLC 2019]
উত্তৰ: ৰাসায়নিক নাম: কেলচিয়াম অক্সিক্ল’ৰাইড। সংকেত: CaOCl₂।
4. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা: লালটি ৰসৰ (Saliva) pH ৰ মান ৭ তকৈ কম। [HSLC 2016]
উত্তৰ: শুদ্ধ (খোৱাৰ পিছত মুখৰ লালটিৰ pH সাধাৰণতে ৫.৮ মানলৈ কমে, অৰ্থাৎ আম্লিক হয়)।
5. জিলেটিন যোগ কৰা বৰণহীন দ্ৰৱ এটাত কেইটোপালমান ফেনলফ্থেলিন যোগ কৰাত দ্ৰৱটো গুলপীয়া ৰঙৰ হৈ পৰিল। দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি কি? [HSLC 2015]
উত্তৰ: দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি ক্ষাৰকীয় (Basic)।
📂 ৩. চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ (SA) – ২ নম্বৰীয়া
1. দৈ আৰু টেঙা বস্তু তাম বা পিতলৰ পাত্ৰত ৰাখিব নালাগে কিয়? [HSLC
2023, 2016]
উত্তৰ: দৈ আৰু টেঙা বস্তুত এছিড থাকে। এই এছিডে তাম বা পিতলৰ দৰে ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বিষাক্ত লৱণ উৎপন্ন কৰে, যিয়ে খাদ্যবস্তু নষ্ট কৰে আৰু আমাৰ শৰীৰৰ বাবে অপকাৰী।
2. প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছ আৰ্দ্ৰতা-ৰোধী (Moisture-proof) পাত্ৰত ৰাখিব লাগে কিয়? ব্যাখ্যা কৰা। [HSLC
2022, 2017]
উত্তৰ: প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছে জলীয় ভাপ বা পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে সহজে পানী শোষণ কৰি জিপচাম (Gypsum) নামৰ এক কঠিন পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াৰ ফলত ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা নষ্ট হয়।
3. এছিডৰ জলীয় দ্ৰৱই বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰে কিয়? [HSLC 2020]
উত্তৰ: এছিডে পানীত দ্ৰৱীভূত হ’লে আয়নিত হৈ হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺ বা H₃O⁺) মুক্ত কৰে। দ্ৰৱত থকা এই মুক্ত আয়নবোৰৰ চলাচলৰ বাবেই এছিডৰ জলীয় দ্ৰৱই বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰিব পাৰে।
4. শুকান HCl গেছে শুকান লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি নকৰে কিয়? [HS
LC 2019]
উত্তৰ: এছিডে কেৱল পানী বা জলীয় মাধ্যমৰ উপস্থিতিতহে H⁺ আয়ন মুক্ত কৰিব পাৰে। যিহেতু গেছ আৰু লিটমাছ কাগজ দুয়োটা শুকান, গতিকে তাত কোনো H⁺ আয়ন উৎপন্ন নহয় আৰু ই অম্ল ধৰ্ম নেদেখুৱায়।
5. প্ৰশমন বিক্ৰিয়া (Neutralisation Reaction) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া। [HSLC 2018]
উত্তৰ: এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ: NaOH (aq) + HCl (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)
📂 ৪. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (LA) – ৩ নম্বৰীয়া
1. খোৱা ছ’ডা (Baking Soda) কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা। [HSLC 2024]
উত্তৰ: ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ চেঁচা আৰু গাঢ় দ্ৰৱণত (Brine) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু এমনিয়া গেছ প্ৰৱাহিত কৰি খোৱা ছ’ডা প্ৰস্তুত কৰা হয়।
ব্যৱহাৰ: (i) পাউৰুটী বা কেক ফুলাবলৈ বেকিং পাউদাৰ হিচাপে। (ii) পাকস্থলীৰ অম্লতা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে এণ্টাচিড হিচাপে।
2. প্ৰতিটোৰে দুটাকৈ ব্যৱহাৰ লিখা: (a) ব্লিচিং পাউদাৰ, (b) ধোৱা ছ’ডা। [HSLC 2020, 2015]
উত্তৰ:
(a) ব্লিচিং পাউদাৰৰ ব্যৱহাৰ: (i) খোৱা পানী জীৱাণুমুক্ত কৰিবলৈ। (ii) কাপোৰ বা সূতা ব্লিচ (ৰংহীন) কৰিবলৈ।
(b) খোৱা ছ’ডাৰ ব্যৱহাৰ: (i) কাচ, চাবোন আৰু কাগজ উদ্যোগত। (ii) পানীৰ স্থায়ী কঠিনতা দূৰ কৰিবলৈ।
3. আমাৰ পাকস্থলীত এছিডৰ ভূমিকা কি? মুখৰ pH ৰ পৰিৱৰ্তনে কেনেকৈ দন্তক্ষয় (Tooth decay) ঘটায়? [HSLC 2023]
উত্তৰ:
পাকস্থলীত ভূমিকা: পাকস্থলীত থকা হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিডে (HCl) খাদ্যবস্তুৰ সৈতে অহা জীৱাণু ধ্বংস কৰে আৰু পেপচিন নামৰ উৎসেচকৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে আম্লিক মাধ্যমৰ সৃষ্টি কৰে।
দন্তক্ষয়: খোৱাৰ পিছত মুখত ৰৈ যোৱা শৰ্কৰা (ছুগাৰ )অণুবোৰক বেক্টেৰিয়াই ভাঙি এছিড উৎপন্ন কৰে। যেতিয়া মুখৰ pH ৫.৫ তকৈ কম হয়, তেতিয়া দাঁতৰ এনামেল (কেলচিয়াম ফছফেট) খহিবলৈ ধৰে, ইয়াকে দন্তক্ষয় বোলে।