---

অধ্যায় ৯ : ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন — ৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ

১. যি পৰিৱৰ্তনত পদাৰ্থৰ কেৱল ভৌতিক ধৰ্ম যেনে— আকাৰ, আকৃতি, ৰং আৰু অৱস্থাৰ সলনি হয়, তাক কি পৰিৱৰ্তন বোলে?
(ক) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(গ) স্থায়ী পৰিৱৰ্তন
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰ: (খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (Physical Change)

২. ভৌতিক পৰিৱৰ্তনৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল—
(ক) সদায় নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়
(খ) কোনো নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়
(গ) ই এক অপ্ৰত্যাৱৰ্তী পৰিৱৰ্তন
(ঘ) পদাৰ্থৰ ভৰ সলনি হয়
উত্তৰ: (খ) সাধাৰণতে ই এক প্ৰত্যাৱৰ্তী বা ওভতাই আনিব পৰা (Reversible) পৰিৱৰ্তন আৰু কোনো নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়

৩. যি পৰিৱৰ্তনত এক বা ততোধিক নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, তাক কি পৰিৱৰ্তন বোলে?
(ক) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(গ) সাময়িক পৰিৱৰ্তন
(ঘ) প্ৰাকৃতিক পৰিৱৰ্তন
উত্তৰ: (খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change)

৪. তলৰ কোনটো ভৌতিক পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ?
(ক) গছৰ শুকান পাত পুৰি পেলোৱা
(খ) পানী গৰম কৰি বাষ্প বা ভাপলৈ ৰূপান্তৰ কৰা
(গ) গাখীৰৰ পৰা দৈ প্ৰস্তুত কৰা
(ঘ) লোৰ টুকুৰা এটাত মামৰ ধৰা
উত্তৰ: (খ) পানী গৰম কৰি বাষ্প বা ভাপলৈ ৰূপান্তৰ কৰা (Boiling of water)

৫. তলৰ কোনটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ?
(ক) বৰফ গলি পানী হোৱা
(খ) চেনি পানীত দ্ৰৱীভূত কৰা
(গ) কাগজ এখন জ্বলাই ছাই কৰা
(ঘ) চক পেঞ্চিল এডাল ভাঙি গুড়ি কৰা
উত্তৰ: (গ) কাগজ এখন জ্বলাই ছাই কৰা (Burning of paper)

৬. মেগনেচিয়ামৰ ফিতা এডাল বতাহত জ্বলালে উজ্জ্বল বগা পোহৰৰ সৃষ্টি হয় আৰু এবিধ বগা গুড়ি উৎপন্ন হয়। এই বগা গুড়িবিধ কি?
(ক) মেগনেচিয়াম কাৰ্বনেট
(খ) মেগনেচিয়াম অক্সাইড
(গ) মেগনেচিয়াম হাইড্ৰক্সাইড
(ঘ) মেগনেচিয়াম ছালফেট
উত্তৰ: (খ) মেগনেচিয়াম অক্সাইড (MgO)

৭. মেগনেচিয়াম অক্সাইডৰ গুড়ি পানীত দ্ৰৱীভূত কৰিলে এবিধ নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়, যাৰ প্ৰকৃতি ক্ষাৰকীয়। এই পদাৰ্থবিধৰ নাম কি?
(ক) মেগনেচিয়াম ক্ল’ৰাইড
(খ) মেগনেচিয়াম হাইড্ৰক্সাইড
(গ) মেগনেচিয়াম অক্সাইড
(ঘ) ছালফিউৰিক এছিড
উত্তৰ: (খ) মেগনেচিয়াম হাইড্ৰক্সাইড [Mg(OH)₂]

৮. কপাৰ ছালফেটৰ (Copper Sulphate – নীলা বড়ী) দ্ৰৱত লোৰ গজাল এটা ডুবাই ৰাখিলে দ্ৰৱটোৰ নীলা ৰং সলনি হৈ সেউজীয়া হয়। ইয়াৰ কাৰণ কিহৰ সৃষ্টি হোৱা বাবে হয়?
(ক) কপাৰ অক্সাইড
(খ) আইৰণ ছালফেট
(গ) ছালফাৰ ডাই অক্সাইড
(ঘ) কপাৰ কাৰ্বনেট
উত্তৰ: (খ) আইৰণ ছালফেট (Iron Sulphate)

৯. ওপৰৰ বিক্ৰিয়াটোত (প্ৰশ্ন ৮) লোৰ গজালটোৰ ওপৰত জমা হোৱা মুগা ৰঙৰ চামনি বা প্ৰলেপটো আচলতে কি পদাৰ্থ?
(ক) লো
(খ) তাম বা কপাৰ
(গ) মামৰ
(ঘ) জিংক
উত্তৰ: (খ) তাম বা কপাৰ (Copper)

১০. ভিনেগাৰ বা চিৰকাৰ লগত বেকিং ছ’ডা (খাব পৰা ছ’ডা) মিহলালে বুৰবুৰণিৰ সৃষ্টি হয় আৰু এটা গেছ ওলাই আহে। এই গেছবিধ কি?
(ক) অক্সিজেন
(খ) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড
(ग) হাইড্ৰ’জেন
(ঘ) নাইট্ৰ’জেন
উত্তৰ: (খ) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂)

১১. কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছ চূণৰ পানীৰ মাজেৰে যাবলৈ দিলে চূণৰ পানী গাখীৰৰ দৰে বগা হৈ পৰে। ইয়াৰ কাৰণ কি পদাৰ্থ উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে হয়?
(ক) কেলচিয়াম হাইড্ৰক্সাইড
(খ) কেলচিয়াম কাৰ্বনেট
(গ) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট
(ঘ) কেলচিয়াম ক্ল’ৰাইড
উত্তৰ: (খ) কেলচিয়াম কাৰ্বনেট (CaCO₃)

১২. লোহাৰ সঁজুলি আৰ্দ্ৰ বা সেমেকা বতাহত দীৰ্ঘদিন ধৰি ৰাখিলে তাৰ ওপৰত পৰা মুগা ৰঙৰ চামনি বা আৱৰণটোক কি বোলে?
(ক) প্ৰলেপ
(খ) মামৰ
(গ) স্ফটিক
(ঘ) জিংক অক্সাইড
উত্তৰ: (খ) মামৰ (Rust)

১৩. লোহাত মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ তলৰ কোন দুটা উপাদান একেলগে থকাটো অপৰিহাৰ্য?
(ক) কেৱল পোহৰ আৰু তাপ
(খ) অক্সিজেন বা বায়ু
(গ) কেৱল নাইট্ৰ’জেন গেছ
(ঘ) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু চূণ
উত্তৰ: (খ) অক্সিজেন বা বায়ু আৰু পানী বা জলীয় ভাপ (Oxygen and Water)

১৪. লোহাৰ সঁজুলিক মামৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ইয়াৰ ওপৰত দস্তা বা জিংক (Zinc) ধাতুৰ প্ৰলেপ দিয়া কাৰ্যটোক কি বোলে?
(ক) স্ফটিকীকৰণ
(খ) দস্তালেপন
(গ) প্ৰশমন
(ঘ) বাষ্পীভৱন
উত্তৰ: (খ) দস্তালেপন বা গেলভেনাইজেচন (Galvanization)

১৫. আমাৰ ঘৰত পানী সৰবৰাহ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা লোহাৰ নলীবোৰত মামৰ নধৰিবৰ বাবে কি কৰা থাকে?
(ক) ৰং কৰা থাকে
(খ) গেলভেনাইজড
(গ) গ্ৰীজ লগোৱা থাকে
(ঘ) একো কৰা নাথাকে
উত্তৰ: (খ) গেলভেনাইজড বা দস্তালেপন কৰা থাকে (Galvanized)

১৬. মটৰ গাড়ীৰ বডী, দলং, জাহাজ আদি লোহাৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। এইবোৰ মামৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আটাইতকৈ সহজ আৰু সুলভ পদ্ধতিটো কি?
(ক) পানীত ডুবাই ৰখা
(খ) গ্ৰীজৰ প্ৰলেপ দিয়া
(গ) এছিডেৰে ধুই থকা
(ঘ) প্লাষ্টিকেৰে মেৰিয়াই থকা
উত্তৰ: (খ) নিয়মিতভাৱে ৰং বা গ্ৰীজৰ প্ৰলেপ দিয়া (Painting / Greasing)

১৭. মৰুভূমি অঞ্চলতকৈ সাগৰৰ পাৰৰ বা উপকূলীয় অঞ্চলত লোহাৰ সঁজুলিত সোনকালে মামৰ ধৰে কিয়?
(ক) কাৰণ মৰুভূমিত গৰম বেছি
(খ) কাৰণ সাগৰৰ পাৰৰ বায়ুত জলীয় ভাপ বেছি থাকে
(গ) কাৰণ সাগৰৰ পানী নীলা
(ঘ) কাৰণ উপকূলীয় অঞ্চলত বতাহ কম
উত্তৰ: (খ) কাৰণ সাগৰৰ পাৰৰ বায়ুত জলীয় ভাপ বা আৰ্দ্ৰতাৰ পৰিমাণ বহুত বেছি থাকে (High humidity)

১৮. লোহাৰ লগত কাৰ্বন, ক্ৰ’মিয়াম, নিকেল আৰু মেংগানিজ মিহলাই প্ৰস্তুত কৰা সংকৰ ধাতু বিধৰ নাম কি, য’ত কেতিয়াও মামৰ নধৰে?
(ক) পিতল বা ব্ৰাছ
(খ) মামৰহীন তীখা
(গ) কাঁহ বা ব্ৰঞ্জ
(ঘ) কপাৰ
উত্তৰ: (খ) মামৰহীন তীখা বা ষ্টেইনলেচ ষ্টীল (Stainless Steel)

১৯. কোনো পদাৰ্থৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱৰ পৰা পদাৰ্থটোৰ বিশুদ্ধ আৰু ডাঙৰ আকাৰৰ দানাকৃতি অংশ প্ৰস্তুত কৰা ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
(ক) গেছীকৰণ
(খ) স্ফটিকীকৰণ
(গ) ঘনীভৱন
(ঘ) অৱক্ষেপণ
উত্তৰ: (খ) স্ফটিকীকৰণ (Crystallization)

২০. স্ফটিকীকৰণ তলৰ কোনবিধ পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ?
(ক) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(গ) জৈৱিক পৰিৱৰ্তন
(ঘ) স্থায়ী পৰিৱৰ্তন
উত্তৰ: (খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (Physical Change)

২১. সাগৰৰ পানী বাষ্পীভৱন কৰি নিমখ বা লোণ উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়াটো আচলতে কি?
(ক) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(গ) প্ৰশমন বিক্ৰিয়া
(ঘ) বাষ্পোমোচন
উত্তৰ: (খ) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (Physical Change)

২২. কটা আপেল বা কল কিছু সময় বতাহত মেলি ৰাখিলে কটা অংশটো মুগা বা ক’লা পৰি যায় কিয়?
(ক) ই এক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(খ) বতাহৰ অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া
(গ) আপেলটো গলি যোৱাৰ বাবে
(ঘ) ধূলি জমা হোৱাৰ বাবে
উত্তৰ: (খ) বতাহৰ অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া ঘটি নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়, যি এক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change)

২৩. আতচবাজী বা ফটকা ফুটোৱাটো এক ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন কিয়?
(ক) কাৰণ ইয়াৰ ফলত তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয়
(খ) কাৰণ ইয়াৰ ফলত শব্দ আৰু অপকাৰী গেছ উৎপন্ন হৈ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে
(গ) কাৰণ ইয়াক পুনৰ ওভতাই পাব নোৱাৰি
(ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা সত্য
উত্তৰ: (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা সত্য

২৪. উদ্ভিদৰ পৰিৱেশত ঘটা কোনটো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া এক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন?
(ক) বাষ্পোমোচন
(খ) সালোক-সংশ্লেষণ
(গ) পানী শোষণ
(ঘ) শিপাৰ বৃদ্ধি
উত্তৰ: (খ) সালোক-সংশ্লেষণ (Photosynthesis)

২৫. ওভতাই আনিব নোৱাৰা বা অপ্ৰত্যাৱৰ্তী (Irreversible) পৰিৱৰ্তনসমূহ সাধাৰণতে কোন শ্ৰেণীৰ?
(ক) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(গ) অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন
(ঘ) সাময়িক পৰিৱৰ্তন
উত্তৰ: (খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change)

২৬. গেলা-পচা বা আৱৰ্জনাৰ পৰা দুৰ্গন্ধ ওলোৱাটো কিহৰ উদাহৰণ?
(ক) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(গ) স্ফটিকীকৰণ
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰ: (খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change)

২৭. মমবাতি এডাল জ্বলিলে তলৰ কোনটো পৰিৱৰ্তন ঘটে?
(ক) কেৱল ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (মম গলি তললৈ পৰা)
(খ) কেৱল ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (সলিতাডাল জ্বলি পোহৰ আৰু গেছ হোৱা)
(গ) ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰ: (গ) ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক দুয়োটা পৰিৱৰ্তন একেলগে ঘটে (Both Physical and Chemical changes)

২৮. কপাৰ ছালফেটৰ স্ফটিক বা দানা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ পানীৰ লগত কোনবিধ এছিড মিহলাই গৰম কৰিব লাগে?
(ক) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড
(খ) লঘু ছালফিউৰিক এছিড
(গ) নাইট্ৰিক এছিড
(ঘ) এচেটিক এছিড
উত্তৰ: (খ) লঘু ছালফিউৰিক এছিড (Dilute Sulphuric Acid)

২৯. খাদ্যবস্তু নষ্ট হৈ যোৱা বা গন্ধোৱা (Rancidity) প্ৰক্ৰিয়াটো কি পৰিৱৰ্তন?
(ক) ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন
(গ) প্ৰাকৃতিক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
(ঘ) ওভতাই আনিব পৰা পৰিৱৰ্তন
উত্তৰ: (খ) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical change)

৩০. তলৰ কোনটো উক্তি সত্য নহয়?
(ক) কাঠ কটাটো এটা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন কিন্তু কাঠ পুৰিলে ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হয়।
(খ) লোহা আৰু মামৰ একেটা পদাৰ্থই হয়। (লোহা আৰু মামৰ বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থ)
(গ) গেছ চিলিণ্ডাৰৰ পৰা ওলোৱা এল.পি.জি. গেছ জ্বলি উঠাটো এক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(ঘ) দস্তালেপনে লোহাক মামৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
উত্তৰ: (খ) লোহা আৰু মামৰ একেটা পদাৰ্থই হয়।