AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ অষ্টম অধ্যায় বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ (Electromagnetic Waves)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৮: বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ অস্তিত্ব তত্ত্বীয়ভাৱে কোনে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিছিল?
(a) হাইগেনচ
(b) মাইকেল ফেৰাডে
(c) জেমছ ক্লাৰ্ক মেক্সৱেল
(d) হেনৰী হাৰ্টজ
উত্তৰ: (c) জেমছ ক্লাৰ্ক মেক্সৱেল

২/ সলনি হৈ থকা বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰই উৎপন্ন কৰা প্ৰৱাহক কি বোলা হয়?
(a) পৰিবহন প্ৰৱাহ (Conduction current)
(b) অপৱাহ প্ৰৱাহ (Drift current)
(c) সৰণ প্ৰৱাহ (Displacement Current,$I_d)$
(d) ঘূৰ্ণি প্ৰৱাহ
উত্তৰ: (c) সৰণ প্ৰৱাহ (Displacement Current, $I_d)$

৩/ মেক্সৱেলৰ সৰণ প্ৰৱাহৰ গাণিতিক প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল—
(a) $I_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$
(b) $I_d = \frac{1}{\varepsilon_0} \frac{d\phi_E}{dt}$
(c) $I_d = \mu_0 \frac{d\phi_B}{dt}$
(d) $I_d = \varepsilon_0 \frac{dE}{dt}$
উত্তৰ: (a) $I_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$(য’ত $\phi_E$ হ’ল বিদ্যুৎ ফ্লাক্স)

৪/ মেক্সৱেল-এম্পিয়াৰৰ সংশোধিত পৰাবৰ্তন সূত্ৰটো হ’ল—
(a)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 I_c$
(b)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 (I_c + I_d)$
(c) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$
(d) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = 0$
উত্তৰ: (b) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 (I_c + I_d)$

৫/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ কেনেকৈ উৎপন্ন কৰিব পাৰি?
(a) এটা স্থিৰ আধানৰ দ্বাৰা
(b) এটা সুষম বেগেৰে গতি কৰা আধানৰ দ্বাৰা
(c) এটা ত্বৰান্বিত আধানৰ দ্বাৰা
(d) আধানহীন কণাৰ দ্বাৰা
উত্তৰ: (c) এটা ত্বৰান্বিত আধানৰ দ্বাৰা (Accelerated charge)

---

৬/ শূন্য মাধ্যমত বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ বেগ তলৰ কোনটো সূত্ৰই সূচায়?
(a) $c = \sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}$
(b) $c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}}$
(c) $c = \frac{\mu_0}{\varepsilon_0}$
(d) $c = \frac{1}{\mu_0 \varepsilon_0}$
উত্তৰ: (b) $c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}}$

৭/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগত বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰ ভেক্টৰ $(\vec{E})$ আৰু চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ ভেক্টৰ $(\vec{B})$ ৰ মাজৰ কোণ কিমান?

(a) $0^\circ$

(b) $45^\circ$
(c) $90^\circ$
(d) 1$80^\circ$
উত্তৰ: (c) $90^\circ$(পৰস্পৰ লম্ব)

৮/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ প্ৰসাৰণৰ দিশ (Direction of propagation) তলৰ কোনটোৰ দিশত হয়?
(a) $\vec{E}$ ৰ দিশত
(b) $\vec{B}$ ৰ দিশত
(c) $\vec{E} \times \vec{B}$ ৰ দিশত
(d) $\vec{B} \times \vec{E}$ৰ দিশত
উত্তৰ: (c) $\vec{E} \times \vec{B}$ ৰ দিশত

৯/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?
(a) অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ (Longitudinal)
(b) অনুস্থিৰ তৰংগ
(c) তিৰ্যক তৰংগ (Transverse wave)
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (c) তিৰ্যক তৰংগ (Transverse wave)

১০/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ এটাত বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ মান$(E_0)$ আৰু চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ মান $(B_0)$ ৰ অনুপাত কিহৰ সমান?
(a) পোহৰৰ বেগ (c)
(b) পোহৰৰ বেগৰ বৰ্গমূল$(\sqrt{c})$
(c) $\frac{1}{c}$
(d) 1
উত্তৰ: (a) পোহৰৰ বেগ (c) অৰ্থাৎ$\frac{E_0}{B_0} = c)$

---

১১/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় বৰ্ণালীৰ (Electromagnetic Spectrum) ভিতৰত আটাইতকৈ কম তৰংগদৈৰ্ঘ্য (Shortest wavelength) কাৰ?
(a) ৰেডিঅ’ তৰংগ (Radio waves)
(b) দৃশ্যমান পোহৰ (Visible light)
(c) এক্স-ৰে (X-rays)
(d) গামা ৰে (Gamma rays)
উত্তৰ: (d) গামা ৰে (Gamma rays) (ইয়াৰ কম্পনাংক আটাইতকৈ বেছি)

১২/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় বৰ্ণালীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি তৰংগদৈৰ্ঘ্য (Longest wavelength) কাৰ?
(a) অবলোহিত তৰংগ (Infrared)
(b) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays)
(c) মাইক্ৰ’ তৰংগ (Microwaves)
(d) ৰেডিঅ’ তৰংগ (Radio waves)
উত্তৰ: (d) ৰেডিঅ’ তৰংগ (Radio waves) (ইয়াৰ কম্পনাংক আটাইতকৈ কম)

১৩/ তলৰ কোনটো তৰংগ ৰাডাৰ (Radar) আৰু উপগ্ৰহ সংযোগ ব্যৱস্থাত (Satellite communication) ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) অবলোহিত তৰংগ
(b) মাইক্ৰ’ তৰংগ
(c) এক্স-ৰে
(d) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
উত্তৰ: (b) মাইক্ৰ’ তৰংগ (Microwaves)

১৪/ কুঁৱলী বা ধোঁৱাৰ মাজেৰে দূৰৈৰ বস্তুৰ ফটো তুলিবলৈ কোনবিধ তৰংগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) দৃশ্যমান পোহৰ
(b) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(c) অবলোহিত
(d) গামা ৰশ্মি
উত্তৰ: (c) অবলোহিত বা ইনফ্ৰাৰেড ৰশ্মি(কাৰণ ইয়াৰ বিক্ষেপন কম হয়) ইনফ্ৰাৰেড ৰশ্মি (Infrared waves)

১৫/ গ্ৰীণ হাউচ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) ৰ বাবে তলৰ কোনবিধ ৰশ্মি প্ৰধানকৈ দায়ী?
(a) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(b) অবলোহিত ৰশ্মি
(c) এক্স-ৰে
(d) ৰেডিঅ’ তৰংগ
উত্তৰ: (b) অবলোহিত ৰশ্মি (Infrared)(যাক তাপ তৰংগ বা Heat waves বুলিও কোৱা হয়)

---

১৬/ সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰে শোষণ কৰে?
(a) আয়ন’স্ফিয়েৰ
(b) অজ’ন স্তৰ
(c) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ
(d) মেছ’স্ফিয়েৰ
উত্তৰ: (b) অজ’ন স্তৰ (Ozone layer)

১৭/ পানী পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ (Water purifiers) জীৱাণু ধ্বংস কৰাৰ বাবে কোনবিধ ৰশ্মি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) অবলোহিত ৰশ্মি
(b) এক্স-ৰে
(c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(d) মাইক্ৰ’ তৰংগ
উত্তৰ: (c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays)

১৮/ মানুহৰ হাড় ভঙা বা ফাট মেলা পৰীক্ষা কৰিবলৈ চিকিৎসাবিজ্ঞানত কোনবিধ ৰশ্মি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) গামা ৰশ্মি
(b) এক্স-ৰে
(c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(d) অবলোহিত ৰশ্মি
উত্তৰ: (b) এক্স-ৰে (X-rays)

১৯/ কৰ্কট ৰোগ বা কেন্সাৰ (Cancer) ৰ চিকিৎসাত (Radiotherapy) কোনবিধ উচ্চ শক্তিযুক্ত ৰশ্মি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) এক্স-ৰে
(b) গামা ৰশ্মি
(c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(d) অবলোহিত ৰশ্মি
উত্তৰ: (b) গামা ৰশ্মি (Gamma rays)

২০/ টিভি ৰিম’ট কণ্ট্ৰ’লত (TV Remote Control) কোনবিধ তৰংগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ৰেডিঅ’ তৰংগ
(b) মাইক্ৰ’ তৰংগ
(c) অবলোহিত ৰশ্মি
(d) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
উত্তৰ: (c) অবলোহিত ৰশ্মি (Infrared)

---

২১/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ এখনৰ মুঠ শক্তি ঘনত্ব (Total energy density) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $u = \varepsilon_0 E^2$
(b) $u = \frac{1}{2}\varepsilon_0 E^2$
(c) $u = \frac{B^2}{\mu_0}$
(d) $u = 2\varepsilon_0 E^2$
উত্তৰ: (a) $u = \varepsilon_0 E^2$ (যাক $u = \frac{1}{2}\varepsilon_0 E^2 + \frac{B^2}{2\mu_0}$ ৰে ভগোৱা হয়, য’ত বিদ্যুৎ আৰু চুম্বকীয় শক্তি ঘনত্ব সমান)

২২/ তলৰ কোনটো বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ ধৰ্ম নহয়?
(a) ইহঁতৰ প্ৰসাৰণৰ বাবে কোনো জড় মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নাই।
(b) ইহঁত আধানহীন, গতিকে বিদ্যুৎ বা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ দ্বাৰা বিক্ষেপিত নহয়।
(c) ইহঁতে ভৰবেগ কঢ়িয়াই লৈ নাযায়।
(d) ইহঁতে ব্যতিচাৰ আৰু অপবৰ্তন প্ৰদৰ্শন কৰে।
উত্তৰ: (c) ইহঁতে ভৰবেগ (Momentum) কঢ়িয়াই লৈ নাযায়।(অশুদ্ধ ধৰ্ম, কাৰণ ইহঁতে শক্তি আৰু ভৰবেগ দুয়োটাই কঢ়িয়াই নিয়ে)

২৩/ পোহৰৰ তীব্ৰতা (Intensity of light, I) আৰু বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰৰ $(E_0)$ ৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $I \propto E_0$
(b) $I \propto E_0^2$
(c) $I \propto \frac{1}{E_0}$
(d) I বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে
উত্তৰ: (b) $I \propto E_0^2$

২৪/ ১ পইণ্টিং ভেক্টৰ$(Poynting Vector, \vec{S})$এ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ কিহক সূচায়?
(a) আধানৰ প্ৰবাহৰ হাৰ
(b) প্ৰতি একক কালিত শক্তি প্ৰবাহৰ হাৰ
(c) চুম্বকীয় ফ্লাক্স
(d) সৰণ প্ৰৱাহ ঘনত্ব
উত্তৰ: (b) প্ৰতি একক কালিত শক্তি প্ৰবাহৰ হাৰ (Energy flux)(গাণিতিক ৰূপ: $\vec{S} = \frac{1}{\mu_0}(\vec{E} \times \vec{B}))$

২৫/ এটা বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ সৰণ প্ৰৱাহৰ মান $2\text{ A}$। ইয়াৰ পৰিবহন প্ৰৱাহ (Conduction current)-ৰ মান কিমান হ’ব?
(a) $0\text{ A}$
(b) $2\text{ A}$
(c) $4\text{ A}$
(d) $1\text{ A}$
উত্তৰ: (b) $2\text{ A}$ (কাৰণ মেক্সৱেলৰ মতে ধাৰকৰ পাতৰ বাহিৰত যিমান পৰিবহন প্ৰৱাহ থাকে, পাত দুখনৰ মাজত সিমানেই সৰণ প্ৰৱাহ থাকে, অৰ্থাৎ $I_c = I_d)$

---

২৬/ তলৰ কোনটো বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ নহয়?
(a) শব্দ তৰংগ (Sound waves)
(b) পোহৰ তৰংগ (Light waves)
(c) তাপ তরংগ (Infrared)
(d) ৰেডিঅ’ তৰংগ
উত্তৰ: (a) শব্দ তৰংগ (Sound waves)(শব্দ এবিধ মেকানিকেল বা জড় তৰংগ)

২৭/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগ এখন কোনো পৃষ্ঠত আপতিত হ’লে পৃষ্ঠখনৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা চাপক কি বোলে?
(a) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ
(b) বিকিৰণ চাপ
(c) স্থিতি-বৈদ্যুতিক চাপ
(d) এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) বিকিৰণ চাপ (Radiation Pressure)

২৮/ তলৰ কোনটো ৰশ্মি আটাইতকৈ কম কম্পনাংকযুক্ত (Lowest frequency)?
(a) অবলোহিত ৰশ্মি
(b) মাইক্ৰ’ তৰংগ
(c) দৃশ্যমান পোহৰ
(d) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
উত্তৰ: (b) মাইক্ৰ’ তৰংগ(দিয়া থকা বিকল্পবোৰৰ ভিতৰত ইয়াৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য আটাইতকৈ বেছি, গতিকে কম্পনাংক আটাইতকৈ কম)

২৯/ শূন্য মাধ্যমত সকলো বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ—
(a) বেগ সমান কিন্তু কম্পনাংক বেলেগ বেলেগ
(b) কম্পনাংক সমান কিন্তু বেগ বেলেগ বেলেগ
(c) বেগ আৰু কম্পনাংক দুয়োটা সমান
(d) বেগ আৰু তৰংগদৈৰ্ঘ্য দুয়োটা সমান
উত্তৰ: (a) বেগ সমান কিন্তু কম্পনাংক বেলেগ বেলেগ(সকলোৱে $3 \times 10^8 \text{ m/s}$ বেগেৰে গতি কৰে)

৩০/ তলৰ কোনটো মেক্সৱেলৰ সমীকৰণ নহয়?
(a) $\oint \vec{E} \cdot d\vec{A} = \frac{q}{\varepsilon_0}$
(b) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{A} = 0$
(c) $\oint \vec{E} \cdot d\vec{l} = -\frac{d\phi_B}{dt}$
(d) $\vec{F} = q(\vec{E} + \vec{v} \times \vec{B})$
উত্তৰ: (d)$\vec{F} = q(\vec{E} + \vec{v} \times \vec{B})$(ই লৰেঞ্জ বলৰ সমীকৰণ, মেক্সৱেলৰ ৪টা মূল সমীকৰণৰ ভিতৰত ই নপৰে)

---

এই অধ্যায়টো চুটি হ’লেও পৰীক্ষাত নম্বৰ তোলাৰ বাবে অতি উত্তম। বিশেষকৈ EM Waves-ৰ বৰ্ণালীৰ ক্ৰম (Wavelength/Frequency অনুসৰি) আৰু প্ৰতিটো তৰংগৰ ব্যৱহাৰ বৰ্ড পৰীক্ষাৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।