Chapter 7: “Heat and Temperature” (তাপ আৰু উষ্ণতা) in Assamese

ইয়াত সপ্তম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ সপ্তম অধ্যায় “তাপ আৰু উষ্ণতা” (Heat and Temperature) পাঠটিৰ সম্পূৰ্ণ সূক্ষ্ম আৰু বিতং আলোচনা (Detailed Breakdown) আগবঢ়োৱা হ’ল:

যদিও এই দুয়োটা শব্দ একে যেন লাগে, পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত ইয়াৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণ সুকীয়া।

তাপ (Heat): তাপ হৈছে এবিধ তাপীয় শক্তি (Thermal energy)। ই সদায় বেছি উষ্ণতা থকা বস্তুৰ পৰা কম উষ্ণতা থকা বস্তুলৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে প্ৰৱাহিত হয়। কোনো এটা বস্তুৰ মুঠ তাপৰ পৰিমাণ বস্তুটোৰ ভৰ, পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি আৰু উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
- আন্তৰ্জাতিক একক (SI Unit): জুল (J)। ইয়াৰ পুৰণি বা পাৰম্পৰিক একক হ’ল কেলৰী (cal)।
উষ্ণতা (Temperature): উষ্ণতা হৈছে কোনো বস্তু কিমান গৰম বা কিমান ঠাণ্ডা তাৰ এটা তাপীয় অৱস্থা। ই তাপ প্ৰৱাহৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে। অৰ্থাৎ, তাপে উষ্ণতাৰ সৃষ্টি কৰে (তাপ হৈছে কাৰণ আৰু উষ্ণতা হৈছে তাৰ ফল)।
- আন্তৰ্জাতিক একক (SI Unit): কেলভিন (K)। দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহৃত আন দুটা একক হ’ল ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ (°C) আৰু ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট (°F)।

উষ্ণতা জোখাৰ বাবে চেলচিয়াছ আৰু ফাৰেনহাইট— এই দুয়োটা স্কেলৰ সহায় লোৱা হয়। প্ৰতিটো স্কেলৰে দুটাকৈ স্থিৰ বিন্দু থাকে:

নিম্ন স্থিৰ বিন্দু (বৰফ গলি পানী হোৱা উষ্ণতা): 0⁰C বা 32 F
ঊৰ্ধ্ব স্থিৰ বিন্দু (পানী উতলি ভাপ হোৱা উষ্ণতা): 100⁰C বা 212 F

💡 গাণিতিক উদাহৰণ:

সুস্থ মানুহৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা (37°C)
কোনটো উষ্ণতাত চেলচিয়াছ আৰু ফাৰেনহাইট দুয়োটা স্কেলৰ মান সমান হয়?

থাৰ্ম’মিটাৰবোৰে পদাৰ্থৰ তাপীয় প্ৰসাৰণ (heat expansion) ধৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰি কাম কৰে।

থাৰ্ম’মিটাৰৰ প্ৰকাৰ	সীমা (Range)	বিশেষত্ব আৰু কাৰ্য্য
পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰ	-10 °C to 110 °C	বিজ্ঞানাগাৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পদাৰ্থটোৰ সংস্পৰ্শত থকা অৱস্থাতে ইয়াৰ পাঠ ল’ব লাগে, কাৰণ বাহিৰলৈ আনিলে পাৰদস্তম্ভ লগে লগে নামি যায়।
ডাক্তৰী থাৰ্ম’মিটাৰ	35 °C to 42 °C	কেৱল মানুহৰ গাৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়। ইয়াৰ তলৰ অংশত এটা ভাঁজ (kink/constriction) থাকে। ইয়াৰ বাবে মুখৰ পৰা উলিয়াই আনিলেও পাৰদ নিজে নিজে তললৈ নামি নাযায় আৰু সহজে পাঠ ল’ব পাৰি।
ডিজিটেল থাৰ্ম’মিটাৰ	সংখ্যাত দেখুৱায় (Digital)	ইয়াত কোনো বিষাক্ত পাৰদ ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। ই এক ইলেক্ট্ৰনিক চেন্সৰৰ সহায়ত শৰীৰৰ উষ্ণতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

তাপ সদায় গৰম ঠাইৰ পৰা ঠাণ্ডা ঠাইলৈ প্ৰৱাহিত হয়। ইয়াৰ পদ্ধতি তিনিটা:

১. পৰিবহন (Conduction)

কৌশল: এই পদ্ধতিত পদাৰ্থৰ অণুবোৰে নিজৰ স্থান পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ কেৱল স্পন্দনৰ দ্বাৰা এটা অণুৱে আনটো অণুলৈ তাপ হস্তান্তৰ কৰে।
মাধ্যম: ই কেৱল কঠিন পদাৰ্থত ঘটে।
সুপৰিবাহী আৰু কুপৰিবাহী:
- সুপৰিবাহী: তাম, এলুমিনিয়াম, লো আদিয়ে সহজে তাপ কঢ়িয়াব পাৰে। (সেয়ে ৰন্ধা বাচন-বৰ্তন ধাতুৰে তৈয়াৰ কৰা হয়)।
- কুপৰিবাহী/অন্তৰক: কাঠ, প্লাষ্টিক, বতাহ আদিৰ মাজেৰে তাপ যাব নোৱাৰে। (সেয়ে বাচনৰ হেণ্ডেলবোৰ প্লাষ্টিক বা কাঠেৰে কৰা হয়)।

২. পৰিচলন (Convection)

কৌশল: ইয়াৰ মাজেৰে গৰম হোৱা অণুবোৰ পাতল হৈ নিজেই ওপৰলৈ গতি কৰে আৰু ওপৰৰ ঠাণ্ডা, গধুৰ অণুবোৰ তললৈ নামি আহে। এনেদৰে এক ‘পৰিচলন সোঁত’ (Convection current)ৰ সৃষ্টি হয়।
মাধ্যম: ই কেৱল তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থত ঘটে।
প্ৰাকৃতিক প্ৰয়োগ (বতাহৰ সৃষ্টি):
- সাগৰীয় বতাহ (Sea Breeze): দিনৰ ভাগত মাটি ভাগ সাগৰৰ পানীতকৈ সোনকালে গৰম হয়। ফলত মাটিৰ ওপৰৰ গৰম বতাহ ওপৰলৈ উঠে আৰু সাগৰৰ ফালৰ পৰা ঠাণ্ডা বতাহ মাটিৰ পিনে বলা আৰম্ভ কৰে।
- স্থল বতাহ (Land Breeze): ৰাতিৰ ভাগত মাটি ভাগ সোনকালে ঠাণ্ডা হয় কিন্তু সাগৰৰ পানী গৰম হৈ থাকে। ফলত সাগৰৰ ওপৰৰ গৰম বতাহ ওপৰলৈ উঠে আৰু মাটিৰ ফালৰ পৰা ঠাণ্ডা বতাহ সাগৰৰ পিনে বলে।

৩. বিকিৰণ (Radiation)

কৌশল: এই পদ্ধতিত তাপ তৰংগৰ আকাৰে অতি দ্ৰুতগতিত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ বিয়পি পৰে।
medium: ইয়াৰ বাবে কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নাই। ই শূন্য মাধ্যমৰ মাজেৰেও যাব পাৰে।
উদাহৰণ: সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱী পোৱা প্ৰক্ৰিয়া, বা জুইৰ কাষত বহিলে অনুভৱ কৰা গৰম।

শীতকালত ক’লা/গাঢ় ৰঙৰ আৰু গৰমকালত বগা/পাতল ৰঙৰ কাপোৰ কিয় পিন্ধা হয়? গাঢ় ৰঙে তাপ ধৰি ৰাখিব বা শোষণ কৰিব পাৰে, যাৰ বাবে জাৰকালি শৰীৰ গৰম থাকে। আনহাতে, বগা বা পাতল ৰঙে আপতিত তাপক প্ৰতিফলিত (Reflect) কৰি ঘূৰাই পঠিয়াই, যাৰ বাবে গৰম কম লাগে।
এটা ডাঠ কম্বলতকৈ দুটা পাতল কম্বল গাত ল’লে বেছি গৰম লাগে কিয়? দুটা পাতল কম্বলৰ মাজত বতাহৰ এটা তৰপ আৱদ্ধ হৈ পৰে। যিহেতু বতাহ তাপৰ কুপৰিবাহী, ই আমাৰ শৰীৰৰ তাপখিনিক বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাত বাধা দিয়ে।