AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সপ্তম অধ্যায় পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহ (Alternating Current)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৭: পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহ (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ ভাৰতত ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে যোগান ধৰা পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহ (AC)-ৰ কম্পনাংক (Frequency) কিমান?
(a) $60\text{ Hz}$
(b) $50\text{ Hz}$
(c)$100\text{ Hz}$
(d)$0\text{ Hz}$
উত্তৰ: (b) $50\text{ Hz}$ (টোকা: আমেৰিকাত ই $60\text{ Hz}$হয়)

২/ এক পূৰ্ণ চক্ৰত (Full cycle) পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহৰ গড় মান (Average value) কিমান?
(a) সৰ্বোচ্চ মানৰ সমান $(I_0)$
(b) শূন্য
(c) $\frac{2I_0}{\pi}$
(d)$\frac{I_0}{\sqrt{2}}$
উত্তৰ: (b) শূন্য

৩/ পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহৰ বৰ্গ-মাধ্য-মূল মান ($RMS Value, I_{rms})$আৰু সৰ্বোচ্চ মান $(I_0)$ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $I_{rms} = \frac{I_0}{\sqrt{2}}$
(b) $I_{rms} = \sqrt{2} I_0$
(c) $I_{rms} = \frac{2I_0}{\pi}$
(d) $I_{rms} = I_0$
উত্তৰ: (a) $I_{rms} = \frac{I_0}{\sqrt{2}}$ (যাক প্ৰায় $0.707 I_0$ বুলিও লিখা হয়)

৪/ আমাৰ ঘৰলৈ অহা এচি (AC) লাইনৰ বিভৱভেদ $220\text{ V}$ বুলি ক’লে ইয়াৰ কোনটো মানক সূচায়?
(a) সৰ্বোচ্চ বিভৱ (Peak voltage)
(b) গড় বিভৱ (Average voltage)
(c) RMS বিভৱ $(V_{rms})$
(d) তাৎক্ষণিক বিভৱ
উত্তৰ: (c) RMS বিভৱ$(V_{rms})$

৫/ এচি (AC) বৰ্তনীৰ সৰ্বোচ্চ বিভৱভেদ (Peak Voltage) কিমান হ’ব যদিহে ইয়াৰ RMS বিভৱ $220\text{ V}$ হয়?
(a) $220\text{ V}$
(b) $440\text{ V}$
(c) $311\text{ V}$
(d) $110\text{ V}$
উত্তৰ: (c) $311\text{ V}$ (যিহেতু $V_0 = \sqrt{2} \times V_{rms} = 1.414 \times 220 \approx 311\text{ V})$

---

৬/ এটা বিশুদ্ধ প্ৰতিৰোধক (Purely resistive) থকা এচি বৰ্তনীত প্ৰৱাহ (I) আৰু বিভৱভেদ (V) ৰ মাজৰ দশা পাৰ্থক্য (Phase difference) কিমান?
(a) $0^\circ$
(b) $90^\circ$
(c) $180^\circ$
(d) $45^\circ$
উত্তৰ: (a) $0^\circ$ (একে দশাত থাকে)

৭/ এটা বিশুদ্ধ আৱেশক (Purely inductive) থকা এচি বৰ্তনীত বিভৱভেদে প্ৰৱাহকৈ—
(a) $90^\circ$ দশা কোণত আগবাঢ়ি থাকে$(Leads by \pi/2)$
(b) $90^\circ$ দশা কোণত পিছপৰি থাকে (Lags by $\pi/2)$
(c) একে দশাত থাকে
(d)$180^\circ$ কোণত আগবাঢ়ি থাকে
উত্তৰ: (a) $90^\circ$ দশা কোণত আগবাঢ়ি থাকে (Leads by $\pi/2)$

৮/ আৱেশীয় প্ৰতিঘাত (Inductive Reactance, $X_L$) ৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a) $X_L = \omega L$
(b) $X_L = \frac{1}{\omega L}$
(c) $X_L = \frac{\omega}{L}$
(d) $X_L = \omega^2 L$
উত্তৰ: (a) $X_L = \omega L$ ( বা $X_L = 2\pi f L)$

৯/ এটা বিশুদ্ধ ধাৰক (Purely capacitive) থকা এচি বৰ্তনীত প্ৰৱাহে বিভৱভেদকৈ—
(a) $90^\circ$ দশা কোণত আগবাঢ়ি থাকে $(Leads by \pi/2)$
(b) $90^\circ$ দশা কোণত পিছপৰি থাকে $(Lags by \pi/2)$
(c) একে দশাত থাকে
(d) শূন্য কোণত থাকে
উত্তৰ: (a) $90^\circ$ দশা কোণত আগবাঢ়ি থাকে $(Leads by \pi/2)$

১০/ ধাৰকীয় প্ৰতিঘাত (Capacitive Reactance, $X_C$) ৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a)$X_C = \omega C$
(b) $X_C = \frac{1}{\omega C}$
(c)$X_C = \frac{\omega}{C}$
(d) $X_C = \frac{1}{2\pi f}$
উত্তৰ: (b)$X_C = \frac{1}{\omega C}$ (বা $X_C = \frac{1}{2\pi f C})$

---

১১/ প্ৰতিঘাত (Reactance) আৰু প্ৰতি বাধা (Impedance, Z) ৰ SI একক কি?
(a) ফেৰাড (Farad)
(b) হেনৰী (Henry)
(c) ওম (Ohm)
(d) ৱাট (Watt)
উত্তৰ: (c) ওম (Ohm) (যিহেতু ইহঁতেও প্ৰৱাহক বাধা দিয়ে)

১২/ এখন দিশ প্ৰৱাহ (DC) বৰ্তনীত ধাৰক (Capacitor) এখনৰ প্ৰতিঘাত ($X_C$) ৰ মান কিমান?
(a) শূন্য
(b) অসীম
(c) ১ ওহম
(d) বৰ্তনীৰ ৰোধৰ সমান
উত্তৰ: (b) অসীম (যিহেতু DC-ৰ বাবে f = 0, গতিকে $X_C = \frac{1}{2\pi (0) C} = \infty$। অৰ্থাৎ ধাৰকে DC পাৰ হ‘বলৈ নিদিয়ে)

১৩/ এটা শ্ৰেণীবদ্ধ LCR বৰ্তনীৰ মুঠ প্ৰতি বাধা (Z) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $Z = R + X_L + X_C$
(b) $Z = \sqrt{R^2 + (X_L – X_C)^2}$
(c) $Z = \sqrt{R^2 + (X_L + X_C)^2}$
(d) $Z = \sqrt{R + X_L – X_C}$
উত্তৰ: (b) $Z = \sqrt{R^2 + (X_L – X_C)^2}$

১৪/ এটা শ্ৰেণীবদ্ধ LCR বৰ্তনীত অনুনাদ (Resonance) হ’বলৈ হ’লে চৰ্তটো হ’ব লাগিব—
(a) $X_L = X_C$
(b) $X_L = 0$
(c) $X_C = 0$
(d) $R = X_L + X_C$
উত্তৰ: $(a) X_L = X_C$

১৫/ LCR বৰ্তনীৰ অনুনাদী কম্পনাংক (Resonant Frequency,$f_r)$ৰ মান হ’ল—
(a) $f_r = \frac{1}{2\pi\sqrt{LC}}$
(b) $f_r = \frac{1}{\sqrt{LC}}$
(c) $f_r = 2\pi\sqrt{LC}$
(d) $f_r = \frac{\sqrt{LC}}{2\pi}$
উত্তৰ: (a) $f_r = \frac{1}{2\pi\sqrt{LC}}$

---

১৬/ অনুনাদৰ অৱস্থাত (At resonance) এটা শ্ৰেণীবদ্ধ LCR বৰ্তনীৰ প্ৰতি বাধা (Z) ৰ মান—
(a) সৰ্বোচ্চ হয় $(Z = \infty)$
(b) ন্যূনতম হয় (Z = R)
(c) শূন্য হয়
(d) আৱেশকত্বৰ সমান হয়
উত্তৰ: (b) ন্যূনতম হয় (Z = R) (যাৰ বাবে বৰ্তনীত প্ৰৱাহ সৰ্বোচ্চ হয়)

১৭/ এচি বৰ্তনীত ক্ষমতা গুণাংক (Power Factor) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $\cos\phi = \frac{R}{Z}$
(b) $\sin\phi = \frac{R}{Z}$
(c) $\tan\phi = \frac{X_L}{R}$
(d) $\cos\phi = \frac{Z}{R}$
উত্তৰ: (a) $\cos\phi = \frac{R}{Z}$

১৮/ এটা বিশুদ্ধ আৱেশক বা বিশুদ্ধ ধাৰক থকা বৰ্তনীত ব্যয় হোৱা গড় ক্ষমতা (Average power) কিমান?
(a) সৰ্বোচ্চ
(b) শূন্য
(c) $V_{rms} I_{rms}$
(d) আধা
উত্তৰ: (b) শূন্য(যিহেতু দশা কোণ $\phi = 90^\circ$, গতিকে$\cos 90^\circ = 0$ হয়)

১৯/ ৱাটহীন প্ৰৱাহ (Wattless Current) কাক বোলে?
(a) যি প্ৰৱাহৰ বাবে বৰ্তনীত কোনো বৈদ্যুতিক ক্ষমতা ক্ষয় বা ব্যয় নহয়
(b) যি বৰ্তনীত ৰোধ সৰ্বোচ্চ হয়
(c) ডি চি (DC) বৰ্তনীৰ প্ৰৱাহক
(d) ফুটি যোৱা বাল্বৰ প্ৰৱাহক
উত্তৰ: (a) যি প্ৰৱাহৰ বাবে বৰ্তনীত কোনো বৈদ্যুতিক ক্ষমতা ক্ষয় নহয়

২০/ LCR বৰ্তনীৰ তীক্ষ্ণতা বা গুণগত গুণাংক (Q-Factor)-ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $Q = \frac{1}{R}\sqrt{\frac{L}{C}}$
(b) $Q = R\sqrt{\frac{L}{C}}$
(c) $Q = \frac{1}{L}\sqrt{\frac{R}{C}}$
(d) $Q = \frac{1}{R}\sqrt{\frac{C}{L}}$
উত্তৰ: (a) $Q = \frac{1}{R}\sqrt{\frac{L}{C}}$

---

২১/ ট্ৰান্সফৰ্মাৰ (Transformer) তলৰ কোনটো নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাম কৰে?
(a) স্ব-আৱেশ (Self induction)
(b) পাৰস্পৰিক বা অনন্য আৱেশ (Mutual Induction)
(c) এডি প্ৰৱাহ
(d) জুলৰ তাপন ক্ৰিয়া
উত্তৰ: (b) পাৰস্পৰিক বা অনন্য আৱেশ (Mutual Induction)

২২/ এটা বৰ্ধক ট্ৰান্সফৰ্মাৰত (Step-up Transformer) কি হয়?
(a) মুখ্য কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা গৌণ কুণ্ডলীতকৈ বেছি হয় $(N_p > N_s)$
(b) গৌণ কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা মুখ্য কুণ্ডলীতকৈ বেছি হয়$(N_s > N_p)$
(c) দুয়োটা কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা সমান হয়
(d) ই বিভৱভেদ হ্ৰাস কৰে
উত্তৰ: (b) গৌণ কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা মুখ্য কুণ্ডলীতকৈ বেছি হয়$(N_s > N_p)$(ই বিভৱভেদ বৃদ্ধি কৰে)

২৩/ ট্ৰান্সফৰ্মাৰে তলৰ কোনটোক সলনি কৰিব নোৱাৰে?
(a) পৰিৱৰ্তী বিভৱ (AC Voltage)
(b) পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহ (AC Current)
(c) এচি প্ৰৱাহৰ কম্পনাংক (Frequency)
(d) ওপৰৰ আটাইবোৰ সলনি কৰিব পাৰে
উত্তৰ: (c) এচি প্ৰৱাহৰ কম্পনাংক (Frequency)(ট্ৰান্সফৰ্মাৰে বিভৱ সলনি কৰে কিন্তু কম্পনাংক একেই ৰাখে)

২৪/ ট্ৰান্সফৰ্মাৰ তলৰ কোনটো বৰ্তনীত ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি?
(a) এচি (AC) বৰ্তনীত
(b) ডি চি (DC) বৰ্তনীত
(c) আৱেশক থকা বৰ্তনীত
(d) কোনো বৰ্তনীত নহয়
উত্তৰ: (b) ডি চি (DC) বৰ্তনীত(কাৰণ DC-ত পৰিৱৰ্তনশীল চুম্বকীয় ফ্লাক্স উৎপন্ন নহয়)

২৫/ এটা আদৰ্শ ট্ৰান্সফৰ্মাৰৰ কাৰ্যক্ষমতা (Efficiency, $\eta$) কিমান?
(a) $0\%$
(b) $50\%$
(c) $100\%$
(d) $70\%$
উত্তৰ: (c) $100\%$ (বাস্তৱত কিছু শক্তিৰ অপচয় হয় বাবে ই ১০০% তকৈ অলপ কম হয়)

---

২৬/ ট্ৰান্সফৰ্মাৰত হোৱা তাম্ৰ ক্ষয় বা কপাৰ লোকচান (Copper loss) কেনেকৈ কম কৰিব পাৰি?
(a) স্তৰীভূত মজ্জা (Laminated core) ব্যৱহাৰ কৰি
(b) ডাঙৰ আৰু ডাঠ তামৰ তাৰ ব্যৱহাৰ কৰি কুণ্ডলীৰ ৰোধ হ্ৰাস কৰি
(c) মজ্জাটো কোমল লোহাৰ কৰি
(d) কোনো উপায় নাই
উত্তৰ: (b) ডাঙৰ আৰু ডাঠ তামৰ তাৰ ব্যৱহাৰ কৰি কুণ্ডলীৰ ৰোধ হ্ৰাস কৰি($I^2R$তাপ ক্ষয় কমাবলৈ)

২৭/ এটা এচি বৰ্তনীত তাৎক্ষণিক প্ৰৱাহ $I = I_0 \sin\omega T$ । ইয়াৰ অৰ্ধ চক্ৰত (Half cycle) গড় প্ৰৱাহৰ মান হ’ব—
(a) শূন্য
(b) $\frac{2I_0}{\pi}$
(c) $\frac{I_0}{\pi}$
(d) $\frac{I_0}{\sqrt{2}}$
উত্তৰ: (b) $\frac{2I_0}{\pi}$ (যাক প্ৰায় $0.637 I_0$ বুলি লিখা হয়)

২৮/ এটা পৰিৱৰ্তী প্ৰৱাহ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা “তপ্ত তাৰ এমিটাৰ” (Hot wire ammeter) কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হয়?
(a) প্ৰৱাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া
(b) প্ৰৱাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া
(c) প্ৰৱাহৰ ৰাসায়নিক ক্ৰিয়া
(d) এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) প্ৰৱাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া$(Heating effect / H \propto I^2)$

২৯/ এটা LC মেদোলক বা স্পন্দনক (LC Oscillator) বৰ্তনীত সঞ্চিত মুঠ শক্তি—
(a) সময়ৰ লগে লগে বাঢ়ি যায়
(b) সময়ৰ লগে লগে কমি যায়
(c) স্থিৰ বা সংৰক্ষিত হৈ থাকে
(d) শূন্য হৈ পৰে
উত্তৰ: (c) স্থিৰ বা সংৰক্ষিত হৈ থাকে (বৈদ্যুতিক আৰু চুম্বকীয় শক্তিৰ মাজত সলনি হৈ থাকে)

৩০/ তলৰ কোনটো অৱস্থাত এচি বৰ্তনীত ক্ষমতাৰ ব্যয় আটাইতকৈ বেছি বা সৰ্বোচ্চ হয়?
(a) বিশুদ্ধ আৱেশক থকা বৰ্তনীত
(b) বিশুদ্ধ ধাৰক থকা বৰ্তনীত
(c) বিশুদ্ধ প্ৰতিৰোধক থকা বৰ্তনীত বা অনুনাদৰ অৱস্থাত
(d) ৱাটহীন প্ৰৱাহৰ অৱস্থাত
উত্তৰ: (c) বিশুদ্ধ প্ৰতিৰোধক থকা বৰ্তনীত বা অনুনাদৰ অৱস্থাত$(\cos\phi = 1)$

---

এই অধ্যায়টো পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশেষকৈ RMS আৰু Peak value-ৰ অংক, LCR বৰ্তনীৰ অনুনাদী কম্পনাংক উলিওৱা গাণিতিক সমস্যা, আৰু ট্ৰান্সফৰ্মাৰৰ কাৰ্যনীতি সুন্দৰকৈ চাব।