AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “চুম্বকত্ব আৰু পদাৰ্থ” (Magnetism and Matter)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৫: চুম্বকত্ব আৰু পদাৰ্থ (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ চুম্বকত্বৰ বাবে গাউছৰ সূত্ৰ (Gauss’s Law for Magnetism) ৰ গাণিতিক ৰূপটো হ’ল—
(a)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{A} = \mu_0 q_m$
(b) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{A} = 0$
(c)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{A} = \frac{\mu_0}{4\pi}$
(d) $\oint \vec{B} \times d\vec{A} = 0$
উত্তৰ: (b)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{A} = 0$ (টোকা: ই সূচায় যে একক চুম্বক মেৰুৰ কোনো অস্তিত্ব নাই)

২/ এটা দণ্ড চুম্বকৰ (Bar magnet) ভিতৰত চুম্বকীয় বলৰেখাৰ দিশ কোনফালে হয়?
(a) উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ $(\text{N}$পৰা $\text{S})$
(b) দক্ষিণ মেৰুৰ পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ $(\text{S}$পৰা$\text{N} )$
(c) বলৰেখাবোৰ ভিতৰত নাথাকে
(d) মেৰুৰ লম্বভাৱে
উত্তৰ: (b) দক্ষিণ মেৰুৰ পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ $(\text{S}$ পৰা $\text{N}$ ) (বাহিৰত $\text{N}$ ৰ পৰা $\text{S}$লৈ হয় আৰু বন্ধ মেৰু গঠন কৰে)

৩/ চুম্বকীয় ফ্লাক্স ঘনত্ব (Magnetic Flux Density) বা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ SI একক কি?
(a) ৱেবাৰ $(\text{Wb})$
(b) টেছলা $(\text{T})$
(c) হেনৰী $(\text{H})$
(d) ওহম $(\Omega)$
উত্তৰ: (b) টেছলা(বা $\text{Wb/m}^2)$

৪/ পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় মেৰুত (Magnetic Poles) বিনতি কোণ বা নতি কোণ (Angle of Dip) ৰ মান কিমান?
(a) $0^\circ$
(b) $45^\circ$
(c) $90^\circ$
(d) $180^\circ$
উত্তৰ: (c) $90^\circ$

৫/ পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় বিষুৱৰেখাত (Magnetic Equator) বিনতি কোণ (Angle of Dip) ৰ মান কিমান?
(a) $90^\circ$
(b) $45^\circ$
(c) $0^\circ$
(d) $60^\circ$
উত্তৰ: (c) $0^\circ$

---

৬/ পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ অনুভূমিক উপাংশ (B_H), উলম্ব উপাংশ (B_V) আৰু মুঠ ক্ষেত্ৰ (B) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $B = B_H + B_V$
(b) $B = \sqrt{B_H^2 + B_V^2}$
(c) $B = B_H \cdot B_V$
(d) $B_H = B_V \tan\theta$
উত্তৰ: (b) $B = \sqrt{B_H^2 + B_V^2}$

৭/ বিনতি কোণ $\theta$, B_H আৰু B_V ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $\tan\theta = \frac{B_V}{B_H}$
(b) $\tan\theta = \frac{B_H}{B_V}$
(c) $\sin\theta = \frac{B_V}{B_H}$
(d) $\cos\theta = \frac{B_V}{B_H}$
উত্তৰ: (a) $\tan\theta = \frac{B_V}{B_H}$

৮/ চুম্বকীয় প্ৰৱণতা (Magnetic Susceptibility, $\chi_m) তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থৰ বাবে ঋণাত্মক হয়?
(a) অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ (Diamagnetic)
(b) অনুচুম্বকীয় পদাৰ্থ (Paramagnetic)
(c) অয়শ্চুম্বকীয় পদাৰ্থ (Ferromagnetic)
(d) আটাইবোৰৰে বাবে
উত্তৰ: (a) অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ (Diamagnetic)

৯/ অয়শ্চুম্বকীয় (Ferromagnetic) পদাৰ্থৰ বাবে আপেক্ষিক চুম্বকীয় ভেদ্যতা $(\mu_r)$ ৰ মান কেনেকুৱা হয়?
(a) $\mu_r < 1$
(b) $\mu_r = 1$
(c) $\mu_r \gg 1$
(d) $\mu_r = 0$
উত্তৰ: (c) $\mu_r \gg 1$ (অতিকৈ বেছি)

১০/ পানী (Water) তলৰ কোন শ্ৰেণীৰ চুম্বকীয় পদাৰ্থ?
(a) অনুচুম্বকীয়
(b) অপচুম্বকীয়
(c) অয়শ্চুম্বকীয়
(d) এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) অপচুম্বকীয় (Diamagnetic)

---

১১/ তলৰ কোনটো ক্যুৰীৰ সূত্ৰ (Curie’s Law for Paramagnetic materials) ৰ শুদ্ধ ৰূপ?
(a) $\chi_m \propto T$
(b) $\chi_m \propto \frac{1}{T}$
(c) $\chi_m \propto T^2$
(d) $\chi_m$ উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে
উত্তৰ: (b)$\chi_m \propto \frac{1}{T}$ (য‘ত Tহ‘ল পৰম উষ্ণতা)

১২/ ক্যুৰী উষ্ণতা (Curie Temperature) তকৈ অধিক উষ্ণতাত এটা অয়শ্চুম্বকীয় পদাৰ্থ কিসলৈ ৰূপান্তৰিত হয়?
(a) অপচুম্বকীয় পদাৰ্থলৈ
(b) অনুচুম্বকীয় পদাৰ্থলৈ
(c) অতিপৰিবাহীলৈ
(d) অপৰিৱৰ্তিত থাকে
উত্তৰ: (b) অনুচুম্বকীয় পদাৰ্থলৈ (Paramagnetic)

১৩/ চুম্বকন তীব্ৰতা বা চুম্বকন (Magnetisation, M) ৰ SI একক কি?
(a) $\text{A m}^2$
(b) $\text{A m}^{-1}$
(c) $\text{T m}$
(d) $\text{A m}$
উত্তৰ: (b) $\text{A m}^{-1}$

১৪/ আপেক্ষিক চুম্বকীয় ভেদ্যতা ($\mu_r)$ আৰু চুম্বকীয় প্ৰৱণতা $(\chi_m)$ ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’l—
(a) $\mu_r = 1 + \chi_m$
(b) $\chi_m = 1 + \mu_r$
(c) $\mu_r = \chi_m – 1$
(d) $\mu_r \cdot \chi_m = 1$
উত্তৰ: (a) $\mu_r = 1 + \chi_m$

১৫/ তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থই ক্যুৰীৰ সূত্ৰ মানি নচলে (অৰ্থাৎ ইয়াৰ চুম্বকত্ব উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে)?
(a) প্লেটিনাম (Platinum)
(b) এলুমিনিয়াম (Aluminium)
(c) তাম বা অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ
(d) লো (Iron)
উত্তৰ: (c) তাম বা অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ(অপচুম্বকীয় পদাৰ্থৰ চুম্বকত্ব উষ্ণতাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়)

---

১৬/ লোহা বা আইৰণ (Iron) তলৰ কোনটো শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ?
(a) অপচুম্বকীয়
(b) অনুচুম্বকীয়
(c) অয়শ্চুম্বকীয়
(d) অনা-চুম্বকীয়
উত্তৰ: (c) অয়শ্চুম্বকীয় (Ferromagnetic)

১৭/ স্থায়ী চুম্বক (Permanent Magnet) তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পদাৰ্থৰ কি থকা উচিত?
(a) উচ্চ ধাৰণক্ষমতা (High Retentivity) আৰু উচ্চ নিগ্ৰাহিতা (High Coercivity)
(b) নিম্ন ধাৰণক্ষমতা আৰু নিম্ন নিগ্ৰাহিতা
(c) উচ্চ ধাৰণক্ষমতা আৰু নিম্ন নিগ্ৰাহিতা
(d) নিম্ন ধাৰণক্ষমতা আৰু উচ্চ নিগ্ৰাহিতা
উত্তৰ: (a) উচ্চ ধাৰণক্ষমতা আৰু উচ্চ নিগ্ৰাহিতা(যেনে- তীখা বা Steel)

১৮/ বিদ্যুৎ চুম্বক (Electromagnet) ৰ মজ্জা বা কাৰ্ড তৈয়াৰ কৰিবলৈ কোমল লো (Soft Iron) কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ইয়াৰ উচ্চ ধাৰণক্ষমতা আৰু উচ্চ নিগ্ৰাহিতা আছে
(b) ইয়াৰ উচ্চ ধাৰণক্ষমতা আৰু নিম্ন নিগ্ৰাহিতা আছে
(c) ইয়াৰ নিম্ন ধাৰণক্ষমতা আৰু উচ্চ নিগ্ৰাহিতা আছে
(d) ইয়াৰ নিম্ন ধাৰণক্ষমতা আৰু নিম্ন নিগ্ৰাহিতা আছে
উত্তৰ: (b) ইয়াৰ উচ্চ ধাৰণক্ষমতা আৰু নিম্ন নিগ্ৰাহিতা আছে(যাতে সহজে চুম্বকীয় আৰু অচুম্বকীয় কৰিব পাৰি)

১৯/ চুম্বকীয় ফ্লাক্স $(Magnetic Flux, \phi_B)$ ৰ SI একক হ’ল—
(a) টেছলা $(\text{T})$
(b) ৱেবাৰ $(\text{Wb})$
(c) হেনৰী $(\text{H})$
(d) মেক্সৱেল $(\text{Maxwell})$
উত্তৰ: (b) ৱেবাৰ

২০/ পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় অক্ষ আৰু ভৌগোলিক অক্ষৰ মাজৰ কোণটোক কি বোলা হয়?
(a) বিনতি কোণ (Angle of Dip)
(b) চুম্বকীয় অপাৱৰ্তন কোণ (Angle of Declination)
(c) ত্ৰিজ্যীয় কোণ
(d) ক্যুৰী কোণ
উত্তৰ: (b) চুম্বকীয় অপাৱৰ্তন কোণ (Angle of Declination)

---

২১/ কোনো ঠাইত পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ অনুভূমিক আৰু উলম্ব উপাংশ সমান হ’লে, সেই ঠাই টুকুৰাত বিনতি কোণ কিমান হ’ব?
(a) $0^\circ$
(b) $45^\circ$
(c) $60^\circ$
(d) $90^\circ$
উত্তৰ: (b) $45^\circ$(যিহেতু $\tan\theta = B_V/B_H = 1,$ গতিকে $\theta = 45^\circ)$

২২/ অতিপৰিবাহী পদাৰ্থই প্ৰদৰ্শন কৰা পূৰ্ণ অপচুম্বকত্ব (Perfect diamagnetism) ৰ পৰিঘটনাটোক কি কোৱা হয়?
(a) ক্যুৰী ক্ৰিয়া
(b) মেইছনেৰ প্ৰভাৱ
(c) লৰেঞ্জ প্ৰভাৱ
(d) পেলেতিয়াৰ ক্ৰিয়া
উত্তৰ: (b) মেইছনেৰ প্ৰভাৱ (Meissner Effect)

২৩/ অতিপৰিবাহী পদাৰ্থৰ বাবে চুম্বকীয় প্ৰৱণতা ($\chi_m)$ ৰ মান কিমান?
(a) 0
(b) +1
(c) -1
(d) অসীম
উত্তৰ: (c) -1

২৪/ এটা লুপ বা কুণ্ডলীত পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা ইলেক্ট্ৰনৰ চুম্বকীয় ভ্ৰামক আৰু ইয়াৰ কৌণিক ভৰবেগৰ অনুপাত (Gyromagnetic Ratio) ৰ মান হ’ল—
(a) $\frac{e}{2m}$
(b) $\frac{e}{m}$
(c) $\frac{2e}{m}$
(d) $\frac{e^2}{2m}$
উত্তৰ: (a) $\frac{e}{2m}$

২৫/ এটা সৰু দণ্ড চুম্বকৰ বাবে অক্ষীয় বিন্দুত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ ($B_{axial}$) আৰু নিৰক্ষীয় বিন্দুত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ ($B_{equatorial}$) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো (একে দূৰত্ব rৰ বাবে) হ’l—
(a) $B_{axial} = B_{equatorial}$
(b) $B_{axial} = 2 \cdot B_{equatorial}$
(c) $B_{equatorial} = 2 \cdot B_{axial}$
(d) $B_{axial} = 4 \cdot B_{equatorial}$
উত্তৰ: (b) $B_{axial} = 2 \cdot B_{equatorial}$

---

২৬/ চুম্বকীয় বলৰেখাবোৰে—
(a) বন্ধ মেৰু গঠন নকৰে
(b) বন্ধ মেৰু গঠন কৰে
(c) কেতিয়াবা কটা-কটি কৰে
(d) অসীমত কটা-কটি কৰে
উত্তৰ: (b) বন্ধ মেৰু (Closed loops) গঠন কৰে

২৭/ তলৰ কোনটো এককবিহীন আৰু মাত্ৰাহীন ৰাশি?
(a) চুম্বকীয় প্ৰৱণতা $(\chi_m)$
(b) আপেক্ষিক চুম্বকীয় ভেদ্যতা $(\mu_r)$
(c) (a) আৰু (b) দুয়োটা
(d) চুম্বকন তীব্ৰতা (M)
উত্তৰ: (c) (a) আৰু (b) দুয়োটা

২৮/ এটা দণ্ড চুম্বকক ইয়াৰ অক্ষৰ লম্বভাৱে দুটা সমান টুকুৰা কৰিলে প্ৰতিটো টুকুৰাৰ মেৰু শক্তি (Pole strength) কি হ’ব?
(a) দুগুণ হ’ব
(b) আধা হ’ব
(c) একেই থাকিব
(d) শূন্য হ’ব
উত্তৰ: (c) একেই থাকিব (টোকা: মেৰু শক্তি একে থাকে কিন্তু চুম্বকীয় ভ্ৰামক আধা হৈ পৰে)

২৯/ চুম্বকীয় অপাৱৰ্তন (Magnetic Declination) ৰ মান পৃথিৱীৰ বুকুত কেনেকৈ সলনি হয়?
(a) সকলো ঠাইতে একেই থাকে
(b) উচ্চ অক্ষাংশত বেছি হয়
(c) মেৰুত শূন্য হয়
(d) ই কেৱল সময়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে
উত্তৰ: (b) বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুৰ দিশলৈ গ’লে বাঢ়ে

৩০/ তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থক বাহ্যিক চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত ৰাখিলে ক্ষেত্ৰখনৰ বিপৰীত দিশত সামান্যভাৱে চুম্বকীয় হয়?
(a) এলুমিনিয়াম
(b) বিছমাথ বা অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ
(c) ক’বাল্ট
(d) তাম
উত্তৰ: (b) বিছমাথ বা অপচুম্বকীয় পদাৰ্থ

---

এই অধ্যায়ৰ পৰা পৃথিৱীৰ চুম্বকত্বৰ উপাংশ সম্পৰ্কীয় গাণিতিক সমস্যা (Numericals) যেনে বিনতি কোণ উলিওৱা আৰু তিনিবিধ চুম্বকীয় পদাৰ্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বৰ্ড পৰীক্ষাৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।