অধ্যায় ৪ : প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ দ্ৰৱ্যৰ পৰিবহণ (Detailed Guide)

১. মানুহৰ ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰ (Human Circulatory System)

আমাৰ শৰীৰত খাদ্য, অক্সিজেন আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থৰ পৰিবহণৰ বাবে ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰই কাম কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান তিনিটা অংশ হ’ল:

(ক) তেজ (Blood)

তেজ হৈছে এবিধ তৰল কলা যি ৰক্তবাহী নলীৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত হয়। তেজৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল:

• প্লাজমা (Plasma): এইটো তেজৰ তৰল অংশ (প্ৰায় ৫৫%)। ইয়াৰ বেছিভাগেই পানী আৰু ইয়াত খাদ্য, নিমখ, হৰমন আদি দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে।
• লোহিত ৰক্ত কণিকা (Red Blood Cells – RBC): এই কণিকাবোৰত হিম’গ্ল’বিন (Haemoglobin) নামৰ এটা ৰঙা ৰঞ্জক পদাৰ্থ থাকে। হিম’গ্ল’বিনে অক্সিজেনৰ সৈতে লগ লাগি ‘অক্সি-হিম’গ্ল’বিন’ গঠন কৰে আৰু গোটেই শৰীৰৰ কোষলৈ অক্সিজেন কঢ়িয়াই নিয়ে। হিম’গ্ল’বিনৰ বাবেই তেজৰ ৰং ৰঙা হয়।
• শ্বেত ৰক্ত কণিকা (White Blood Cells – WBC): এই কণিকাবোৰে আমাৰ শৰীৰৰ ‘প্ৰতিৰক্ষা বাহিনী’ বা সৈনিক হিচাপে কাম কৰে। শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰা বীজাণু বা ৰোগৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দি ইহঁতে আমাক সুস্থ ৰাখে।
• অণুচক্ৰিকা (Platelets): শৰীৰৰ কোনো ঠাই কাটি গ’লে তেজ গোট মৰাত (Blood Clotting) এই কণিকাবোৰে সহায় কৰে। ইয়াৰ বাবেই কটা ঠাইৰ পৰা তেজ ওলোৱা বন্ধ হয়।

(খ) ৰক্তবাহী নলী (Blood Vessels)

আমাৰ শৰীৰত তেজ চলাচল কৰিবলৈ দুডাল প্ৰধান নলী থাকে:

1. ধমনী (Arteries):
   • ইহঁতে হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা অক্সিজেনযুক্ত (বিশুদ্ধ) তেজ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ লৈ যায়।
   • ধমনীৰ মাজেৰে তেজ অতি উচ্চ চাপত আৰু খৰকৈ বৈ যায়, সেইবাবে ধমনীৰ প্ৰাচীৰ বা বেৰবোৰ ডাঠ আৰু ইলাষ্টিক (স্থিতিস্থাপক) হয়।
   • (ব্যতিক্ৰম: ক্লোম ধমনী বা Pulmonary Artery-য়ে হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডযুক্ত তেজ হাওঁফাওঁলৈ লৈ যায়)।
2. শিৰা (Veins):
   • ইহঁতে শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডযুক্ত (অশুদ্ধ) তেজ পুনৰ হৃদযন্ত্ৰলৈ কঢ়িয়াই আনে।
   • শিৰাৰ বেৰবোৰ ধমনীতকৈ পাতল হয়।
   • শিৰাৰ ভিতৰত বিশেষ কপাটিকা বা ভাল্ভ (Valves) থাকে, যাতে তেজ কেৱল হৃদযন্ত্ৰৰ দিশেহে যাব পাৰে, ওলোটা দিশত বৈ যাব নোৱাৰে।
   • (ব্যতিক্ৰম: ক্লোম শিৰা বা Pulmonary Vein-য়ে হাওঁফাওঁৰ পৰা অক্সিজেনযুক্ত তেজ হৃদযন্ত্ৰলৈ আনে)।
3. কৈশিক নলী (Capillaries): অংগ বা কলাত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত ধমনীবোৰ অতি সূক্ষ্ম নলীকালৈ বিভক্ত হৈ পৰে। ইহঁতক কৈশিক নলী বোলে। এইবোৰে পুনৰ লগ লাগি শিৰা গঠন কৰে।

(গ) হৃদযন্ত্ৰ (Heart)

হৃদযন্ত্ৰ হ’ল আমাৰ বুকুৰ গহ্বৰৰ বাওঁফালে অলপ হালি থকা এটা পাম্পিং অংগ, যাৰ আকাৰ আমাৰ হাতৰ মুঠিটোৰ সমান।

• চাৰিটা কোঠালী: মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰটো ৪ টা কোঠালীত বিভক্ত। ওপৰৰ দুটা কোঠালীক অলিন্দ (Atria) আৰু তলৰ দুটা কোঠালীক নিলয় (Ventricles) বোলে (বাওঁ অলিন্দ, বাওঁ নিলয়, সোঁ অলিন্দ, সোঁ নিলয়)।
• বিভাজক প্ৰাচীৰ: অক্সিজেনযুক্ত তেজ আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডযুক্ত তেজ যাতে ইটোৰ লগত সিটো মিহলি হৈ নাযায়, তাৰ বাবে কোঠালীসমূহৰ মাজত এখন দেৱাল বা প্ৰাচীৰ থাকে।
• হৃদস্পন্দন (Heartbeat): হৃদযন্ত্ৰৰ পেশীবোৰৰ ছন্দময় সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণক হৃদস্পন্দন বোলে। এজন সুস্থ প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ হৃদস্পন্দন মিনিটত প্ৰায় ৭২ ৰ পৰা ৮০ বাৰ হয়। ডাক্তৰে আমাৰ হৃদস্পন্দন জুখিবলৈ ষ্টেথ’স্ক’প (Stethoscope) নামৰ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
• নাড়ী স্পন্দন (Pulse Rate): ধমনীৰ মাজেৰে তেজ বৈ যাওঁতে ধমনীৰ বেৰত হোৱা স্পন্দনক নাড়ী স্পন্দন বোলে। হাতৰ কব্জিত ধৰি ইয়াৰ গতি জুখিব পাৰি।

---

২. মানুহৰ ৰেচন তন্ত্ৰ (Human Excretory System)

আমাৰ দেহত কোষীয় কাৰ্যকলাপৰ বাবে উৎপন্ন হোৱা বিষাক্ত ইউৰিয়া আদি বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ উলিয়াই দিয়া প্ৰণালীটোক ৰেচন তন্ত্ৰ বোলে। ই তলৰ অংগসমূহৰ দ্বাৰা গঠিত:

1. এযোৰ বৃক্ক (Pair of Kidneys): ইহঁত দেখিবলৈ উৰহী বীজৰ দৰে আৰু কঁকালৰ ওপৰৰ অংশত থাকে। বৃক্কৰ কাম হ’ল তেজ পৰিস্ৰাৱন (Filter) কৰা। লাগতিয়াল দ্ৰৱ্যবোৰ তেজে পুনৰ শোষণ কৰে আৰু ক্ষতিকৰ বৰ্জিত পদাৰ্থবোৰ পানীৰ লগত মিহলি হৈ মূত্ৰ (Urine) গঠন কৰে।
2. এযোৰ মূত্ৰনলী (Ureters): বৃক্কৰ পৰা মূত্ৰ কঢ়িয়াই নিয়া দুডাল নলী।
3. মূত্ৰাশয় (Urinary Bladder): য’ত মূত্ৰখিনি সাময়িকভাৱে জমা হৈ থাকে।
4. মূত্ৰপথ (Urethra): ইয়াৰ জৰিয়তে মূত্ৰ শৰীৰৰ পৰা বাহিৰ হৈ যায়।

• মূত্ৰৰ উপাদান: এজন সুস্থ মানুহে দিনটোত ১ ৰ পৰা ১.৮ লিটাৰ মূত্ৰ ত্যাগ কৰে। ইয়াত ৯৫% পানী, ২.৫% ইউৰিয়া আৰু ২.৫% অন্যান্য বৰ্জিত পদাৰ্থ থাকে।
• ডায়ালাইছিস (Dialysis): যদি কোনো কাৰণত এজন মানুহৰ দুয়োটা বৃক্ক বেয়া হৈ যায়, তেন্তে কৃত্ৰিম যন্ত্ৰৰ সহায়ত তেজ পৰিষ্কাৰ কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক ডায়ালাইছিস বোলে।

---

৩. উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰ (Transport in Plants)

উদ্ভিদৰ চলন নথকা বাবে ইহঁতৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰত কোনো পাম্প (হৃদযন্ত্ৰ) নাথাকে। ইহঁতে সংবহন কলা (Vascular Tissues)-ৰ সহায়ত দ্ৰৱ্য পৰিবহণ কৰে:

• পানী আৰু খনিজ লৱণৰ পৰিবহণ: শিপাত থকা সৰু সৰু মূলৰোম (Root Hairs) বোৰে মাটিৰ কণাৰ ফাঁকত থকা পানী শোষণ কৰে। মূলৰোমে শিপাৰ পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি কৰে। এই পানী আৰু খনিজ লৱণ জাইলেম (Xylem) নামৰ নলীসদৃশ কলাৰ জৰিয়তে গছজোপাৰ ওপৰলৈ গতি কৰে।
• খাদ্যৰ পৰিবহণ: পাতত সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে তৈয়াৰ হোৱা খাদ্য (শৰ্কৰা) গছজোপাৰ বৃদ্ধি আৰু শক্তিৰ বাবে সকলো অংশলৈ লৈ যোৱাটো প্ৰয়োজন। এই কাম ফ্ল’ৱেম (Phloem) নামৰ কলাৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।

---

৪. বাষ্পমোচন (Transpiration)

উদ্ভিদে শিপাৰে শোষণ কৰা গোটেইখিনি পানী ব্যৱহাৰ নকৰে। অতিৰিক্ত পানীখিনি পাতৰ তলৰ পিঠিত থকা সৰু সৰু ছিদ্ৰ বা পত্ৰৰন্ধ্ৰ (Stomata)-ৰ মাধ্যমেৰে বাষ্প আকাৰে উৰি যায়।

• শোষণ টান (Suction Pull): পাতৰ পৰা পানী বাষ্প হৈ উৰি যোৱাৰ বাবে জাইলেম নলীত এটা খালী ঠাই বা টানৰ সৃষ্টি হয় (ঠিক যেনেকৈ আমি ষ্ট্ৰ’ বা পাইপেৰে ফ্ৰুট জুচ ওপৰলৈ শুহি খাওঁ)। এই টানক ‘শোষণ টান’ বোলে। ইয়াৰ বাবেই মাটিত থকা পানী বহু ওখ গছৰ আগলৈকে অতি সহজে উঠি যাব পাৰে।
• বাষ্পমোচনে গছজোপাক গৰমৰ দিনত শীতল কৰি ৰাখিবলৈকো সহায় কৰে।