অধ্যায় ৩: জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস (Respiration in Organisms) হৈছে সপ্তম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পাঠ। জীৱই জীয়াই থাকিবলৈ আৰু শৰীৰৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে শক্তি উৎপাদন কৰিবলৈ শ্বাস-প্ৰশ্বাস কাৰ্য অতি প্ৰয়োজনীয়।
তলত এই অধ্যায়টোৰ এক সহজ আৰু পৰীক্ষা-উপযোগী সাৰাংশ (Summary Note) দিয়া হ’ল:
📝 অধ্যায় ৩: শ্বাস-প্ৰশ্বাস (সাৰাংশ)
১. কোষীয় শ্বসন কি? (Cellular Respiration)
কোষৰ ভিতৰত খাদ্য (গ্লুক’জ) ভাঙি শক্তি উৎপাদন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক কোষীয় শ্বসন বোলে। সকলো জীৱৰ কোষতে এই প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়।
২. শ্বসনৰ প্ৰকাৰ (Types of Respiration)
শ্বসন প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ:
- সাতংক বা সবাত শ্বসন (Aerobic Respiration): অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত গ্লুক’জ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, পানী আৰু শক্তি উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। (অধিকাংশ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহত এই শ্বসন হয়)।
$$\text{গ্লুক’জ} \xrightarrow{\text{অক্সিজেনৰ ব্যৱহাৰ}} \text{কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড} + \text{পানী} + \text{শক্তি}$$ - নিৰাতংক বা অবাত শ্বসন (Anaerobic Respiration): অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত খাদ্য ভাঙি শক্তি উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
- ইষ্ট (Yeast) ৰ দেহত: গ্লুক’জ ভাঙি এলকহল, কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু শক্তি উৎপন্ন হয়।
- আমাৰ পেশীকোষত: কেতিয়াবা অতিৰিক্ত ব্যায়াম কৰিলে অক্সিজেনৰ অভাৱত গ্লুক’জ আংশিকভাৱে ভাঙি লেক্টিক এচিড (Lactic Acid) আৰু শক্তি উৎপন্ন কৰে। ইয়াৰ বাবে পেশীৰ বিষ বা ক্ৰেম্প (Cramp) হয়।
৩. মানুহৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস প্ৰক্ৰিয়া (Breathing Mechanism in Humans)
মানুহৰ উশাহ-নিশাহ কাৰ্যত প্ৰধানকৈ হাওঁফাওঁ (Lungs) জৰিয়তে সম্পন্ন হয়।
- শ্বসন অংগসমূহ: নাসিকা ৰন্ধ্ৰ (Nostrils) $\rightarrow$ নাসিকা গহ্বৰ (Nasal Cavity) $\rightarrow$ শ্বাসনলী (Windpipe/Trachea) $\rightarrow$ হাওঁফাওঁ (Lungs)।
- উশাহ (Inhalation): যেতিয়া আমি অক্সিজেনযুক্ত বায়ু ভিতৰলৈ লওঁ, তেতিয়া কামিহাড়বোৰ ওপৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ আহে আৰু মধ্যচ্ছদা (Diaphragm) তললৈ নামি যায়। ইয়াৰ ফলত বুকুখালী ডাঙৰ হয় আৰু বায়ু হাওঁফাওঁলৈ সোমাই যায়।
- নিশাহ (Exhalation): যেতিয়া কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডযুক্ত বায়ু বাহিৰ কৰি দিওঁ, কামিহাড়বোৰ তললৈ আৰু ভিতৰলৈ যায় আৰু মধ্যচ্ছদা পূৰ্বৰ স্থানলৈ (ওপৰলৈ) আহে। ফলত হাওঁফাওঁৰ পৰা বায়ু বাহিৰ ওলাই যায়।
৪. অন্যান্য জীৱৰ শ্বসন অংগ (Respiration in Other Animals)
বেলেগ বেলেগ জীৱই নিজৰ দেহৰ গঠন অনুসৰি বেলেগ অংগৰে শ্বাস-প্ৰশ্বাস লয়:
- কেঁচু (Earthworm): ইহঁতে নিজৰ সেমেকা চাল বা ছালৰ (Moist Skin) সহায়ত গেছৰ আদান-প্ৰদান কৰে।
- পতংগ (Insects – যেনে পঁইতাচোৰা): ইহঁতৰ দেহত সৰু সৰু ছিদ্ৰ থাকে, যাক শ্বাসৰন্ধ্ৰ (Spiracles) বোলে আৰু ভিতৰত থকা নলীৰ জালিকাক শ্বাসনলী তন্ত্ৰ (Trachea) বোলে।
- মাছ (Fish): পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰিবলৈ মাছৰ দেহত ফুল বা ফুলকা (Gills) থাকে।
- ভেকুলী (Frog): ভেকুলীয়ে হাওঁফাওঁ আৰু নিজৰ সেমেকা ছাল— এই দুয়োটাৰে সহায়ত শ্বাস ল’ব পাৰে।
৫. উদ্ভিদৰ শ্বসন (Respiration in Plants)
- উদ্ভিদৰ পাতে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা অক্সিজেন ল’বলৈ আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড এৰি দিবলৈ পাতৰ পৃষ্ঠত থকা ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰ পত্ৰৰন্ধ্ৰ (Stomata) ব্যৱহাৰ কৰে।
- উদ্ভিদৰ শিপাইও মাটিৰ কণিকাবোৰৰ মাজত থকা খালী ঠাইৰ পৰা বায়ু (অক্সিজেন) সংগ্ৰহ কৰে।