AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় স্থিতি-বৈদ্যুতিক বিভৱ আৰু ধাৰকত্ব (Electrostatic Potential and Capacitance) -ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ২: স্থিতি-বৈদ্যুতিক বিভৱ আৰু ধাৰকত্ব (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ স্থিতি-বৈদ্যুতিক বিভৱ (Electrostatic Potential) ৰ SI একক কি?
(a) জুল (Joule)
(b) কুলম্ব (Coulomb)
(c) ভল্ট (Volt)
(d) ফেৰাড (Farad)
উত্তৰ: (c) ভল্ট (টোকা: $1\text{ Volt} = 1\text{ Joule/Coulomb})$

২/ স্থিতি-বৈদ্যুতিক বিভৱ তলৰ কোনটো ৰাশি?
(a) কেৱল স্কেলাৰ ৰাশি
(b) কেৱল ভেক্টৰ ৰাশি
(c) টেনছৰ ৰাশি
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (a) কেৱল স্কেলাৰ ৰাশি

৩/ এটা বিন্দু আধান q ৰ পৰা r দূৰত্বত বৈদ্যুতিক বিভৱ (V) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $V = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q}{r^2}$
(b) $V = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q}{r}$
(c) $V = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q^2}{r}$
(d) $V = q\cdot r$
উত্তৰ: (b) $V = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q}{r}$

৪/ এটা বিদ্যুৎ দ্বিপদ বা দ্ব মেৰু (Electric dipole) ৰ নিৰক্ষীয় বিন্দুত (Equatorial point) বৈদ্যুতিক বিভৱৰ মান কিমান?
(a) সৰ্বোচ্চ
(b) অসীম
(c) শূন্য
(d) মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল
উত্তৰ: (c) শূন্য

৫/ এখন সমবিভৱ পৃষ্ঠৰ (Equipotential surface) ওপৰেৰে এটা আধান q ক এক বিন্দুৰ পৰা আন এক বিন্দুলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ কৰা কাৰ্যৰ মান—
(a) সৰ্বোচ্চ
(b) ন্যূনতম
(c) শূন্য
(d) আধানৰ মানৰ সমান
উত্তৰ: (c) শূন্য

---

৬/ বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰাৱল্য (E) আৰু বৈদ্যুতিক বিভৱ (V) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $E = \frac{dV}{dr}$
(b) $E = -\frac{dV}{dr}$
(c) $V = -\frac{dE}{dr}$
(d) $E = V\cdot r$
উত্তৰ: (b) $E = -\frac{dV}{dr}$

৭/ এটা সুষমভাৱে আহিত ফোঁপোলা গোলকীয় খোলাৰ (Spherical shell) ভিতৰৰ যিকোনো বিন্দুত বৈদ্যুতিক বিভৱৰ মান—
(a) শূন্য
(b) ইয়াৰ পৃষ্ঠৰ বিভৱৰ সমান
(c) কেন্দ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব বৃদ্ধিৰ লগে লগে কমে
(d) অসীম
উত্তৰ: (b) ইয়াৰ পৃষ্ঠৰ বিভৱৰ সমান (ধ্ৰুৱক)

৮/ ধাৰকত্ব (Capacitance) ৰ SI একক কি?
(a) ভল্ট (Volt)
(b) ওম (Ohm)
(c) ফেৰাড (Farad)
(d) হেনৰী (Henry)
উত্তৰ: (c) ফেৰাড(টোকা: $1\text{ Farad} = 1\text{ Coulomb/Volt})$

৯/ এটা ধাৰকৰ আধান (Q), বিভৱভেদ (V) আৰু ধাৰকত্ব (C) ৰ মাজৰ গাণিতিক সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $C = QV$
(b) $Q = CV$
(c) $V = QC$
(d) $Q = \frac{C}{V}$
উত্তৰ: (b) $Q = CV$

১০/ বায়ু মাধ্যম থকা সমান্তৰাল পাত ধাৰক (Parallel plate capacitor) এখনৰ ধাৰকত্বৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a) $C = \frac{\varepsilon_0 A}{d}$
(b) $C = \frac{\varepsilon_0 d}{A}$
(c) $C = \frac{A d}{\varepsilon_0}$
(d) $C = \frac{\sigma A}{d}$
উত্তৰ: (a) $C = \frac{\varepsilon_0 A}{d}$

---

১১/ সমান্তৰাল পাত ধাৰক এখনৰ পাত দুখনৰ মাজৰ দূৰত্ব (d) হ্ৰাস কৰিলে ইয়াৰ ধাৰকত্ব—
(a) বৃদ্ধি পাব
(b) হ্ৰাস পাব
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
(d) শূন্য হ’ব
উত্তৰ: (a) বৃদ্ধি পাব(কাৰণ ধাৰকত্ব দূৰত্বৰ ব্যস্তানুপাতিক, $C \propto \frac{1}{d})$

১২/ ধাৰক এখনৰ পাত দুখনৰ মাজৰ খালী ঠাইখিনি K পৰাবৈদ্যুতিক ধ্ৰুৱক (Dielectric constant) যুক্ত মাধ্যমেৰে পূৰণ কৰিলে ধাৰকত্ব কিমান হ’ব?
(a) $\frac{C}{K}$ গুণ হ’ব
(b) K গুণ বৃদ্ধি পাব $(K\cdot C)$
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
(d) শূন্য হ’ব
উত্তৰ: (b) K গুণ বৃদ্ধি পাব $(K\cdot C)$

১৩/ $C_1$ আৰু $C_2$ধাৰকত্বৰ দুটা ধাৰক শ্ৰেণীাবদ্ধ সজ্জাত (Series combination) সংযোগ কৰিলে তুল্য ধাৰকত্ব ($C_s$) হ’ব—
(a) $C_s = C_1 + C_2$
(b) $C_s = \frac{C_1 C_2}{C_1 + C_2}$
(c) $C_s = \frac{C_1 + C_2}{C_1 C_2}$
(d) $C_s = \sqrt{C_1 C_2}$
উত্তৰ: (b) $C_s = \frac{C_1 C_2}{C_1 + C_2}$

১৪/ $C_1$আৰু $C_2$ ধাৰকত্বৰ দুটা ধাৰক সমান্তৰাল সজ্জাত (Parallel combination) সংযোগ কৰিলে তুল্য ধাৰকত্ব ($C_p$) হ’ব—
(a) $C_p = C_1 + C_2$
(b) $C_p = \frac{C_1 C_2}{C_1 + C_2}$
(c) $C_p = \frac{1}{C_1} + \frac{1}{C_2}$
(d) $C_p = C_1 – C_2$
উত্তৰ: (a) $C_p = C_1 + C_2$

১৫/ এটা আহিত ধাৰকত সঞ্চিত শক্তি (Stored energy) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $U = \frac{1}{2} CV^2$
(b) $U = \frac{1}{2} \frac{Q^2}{C}$
(c) $U = \frac{1}{2} QV$
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা শুদ্ধ
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা শুদ্ধ

---

১৬/ R ব্যাসাৰ্ধৰ এটা অকলশৰীয়া গোলকীয় পৰিবাহীৰ (Isolated spherical conductor) ধাৰকত্ব হ’ল—
(a) $C = 4\pi\varepsilon_0 R$
(b) $C = \frac{R}{4\pi\varepsilon_0}$
(c) $C = 4\pi\varepsilon_0 R^2$
(d) $C = \frac{4\pi\varepsilon_0}{R}$
উত্তৰ: (a) $C = 4\pi\varepsilon_0 R$

১৭/ বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰ এখনৰ শক্তি ঘনত্ব (Energy density, u) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $u = \frac{1}{2}\varepsilon_0 E^2$
(b) $u = \frac{1}{2}\varepsilon_0^2 E$
(c) $u = \varepsilon_0 E^2$
(d) $u = \frac{1}{2}\frac{E^2}{\varepsilon_0}$
উত্তৰ: (a) $u = \frac{1}{2}\varepsilon_0 E^2$

১৮/ এটা অনা-মেৰু অণু (Non-polar molecule) ৰ উদাহৰণ হ’ল—
(a) $\text{H}_2\text{O}$
(b) $\text{HCl}$
(c) $\text{O}_2$
(d) $\text{NH}_3$
উত্তৰ: (c) $\text{O}_2$ (টোকা: $\text{O}_2, \text{H}_2, \text{CO}_2$ আদি অনা-মেৰু অণু)

১৯/ বৈদ্যুতিক মেৰুকৰণ (Electric Polarisation, P) ৰ SI একক কি?
(a) $\text{C m}$
(b) $\text{C m}^{-2}$
(c) $\text{C}^{-1}\text{m}$
(d) $\text{N C}^{-1}$
উত্তৰ: (b) $\text{C m}^{-2}$

২০/ দুটা সমবিভব পৃষ্ঠই ইজনে সিজনক—
(a) $90^\circ$ কোণত কাটে
(b) $45^\circ$কোণত কাটে
(c) কেতিয়াও কটা-কটি নকৰে
(d) আধানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কাটিব পাৰে
উত্তৰ: (c) কেতিয়াও কটা-কটি নকৰে

---

২১/ পৃথিৱীৰ বৈদ্যুতিক বিভৱৰ মান কিমান ধৰা হয়?
(a) অসীম
(b) শূন্য
(c) $100\text{ V}$
(d) $1.11 \times 10^5\text{ V}$
উত্তৰ: (b) শূন্য

২২/ তলৰ কোনটো পৰাবৈদ্যুতিক ক্ষমতা বা শক্তি (Dielectric strength) ৰ একক?
(a) $\text{V m}$
(b) $\text{V m}^{-1}$
(c) $\text{F m}^{-1}$
(d) $\text{C V}^{-1}$
উত্তৰ: (b) $\text{V m}^{-1}$ (টোকা: ই বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰৰ এককৰ সৈতে একে)

২৩/ এটা ইলেক্ট্ৰন-ভল্ট $(\text{eV})$তলৰ কোনটো ৰাশিৰ একক?
(a) বিভৱভেদ
(b) আধান
(c) শক্তি
(d) ধাৰকত্ব
উত্তৰ: (c) শক্তি $(1\text{ eV} = 1.6 \times 10^{-19}\text{ Joule})$

২৪/ $2\ \mu\text{F}$ আৰু $3\ \mu\text{F}$ ৰ দুটা ধাৰক সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰিলে মুঠ ধাৰকত্ব হ’ব—
(a) $\ \mu\text{F}$
(b) $1.2\ \mu\text{F}$
(c) $6\ \mu\text{F}$
(d) $0.8\ \mu\text{F}$
উত্তৰ: (a) $5\ \mu\text{F}$ (যিহেতু $C_p = 2 + 3 = 5\ \mu\text{F})$

২৫/ এটা বিদ্যুৎ দ্ব মেৰুৰ বাবে দূৰৈৰ বিন্দু এটাৰ বিভৱ দূৰত্ব r ৰ সৈতে কেনেকৈ সলনি হয়?
(a) $V \propto \frac{1}{r}$
(b) $V \propto \frac{1}{r^2}$
(c) $V \propto \frac{1}{r^3}$
(d) $V \propto r$
উত্তৰ: (b) $V \propto \frac{1}{r^2}$

---

২৬/ এখন সমবিভব পৃষ্ঠ আৰু বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰ ৰেখাৰ মাজৰ কোণ সদায়—
(a) $0^\circ$
(b) $45^\circ$
(c) $90^\circ$
(d) $180^\circ$
উত্তৰ: (c) $90^\circ$ (বিদ্যুৎ ক্ষেত্ৰ সদায় সমবিভব পৃষ্ঠৰ লম্বভাৱে থাকে)

২৭/ দুটা আধান $q_1$ আৰু $q_2$ ৰ মাজৰ দূৰত্ব r হ’লে সংস্থাটোৰ স্থিতি-বৈদ্যুতিক স্থিতিশক্তি (U) হ’ব—
(a) $U = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1 q_2}{r}$
(b) $U = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1 q_2}{r^2}$
(c) $U = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1 + q_2}{r}$
(d) $U = 0$
উত্তৰ: (a) $U = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1 q_2}{r}$

২৮/ ধাৰক এটাৰ দুয়োখন পাতত থকা মুঠ আধানৰ মান কিমান?
(a) Q
(b) 2Q
(c) শূন্য
(d) $\frac{Q}{2}$
উত্তৰ: (c) শূন্য(যিহেতু পাত দুখনত +Q আৰু -Q আধান থাকে, গতিকে মুঠ আধান +Q – Q = 0)

২৯/ বৈদ্যুতিক প্ৰৱণতা (Electric susceptibility, $\chi_e$) আৰু পৰাবৈদ্যুতিক ধ্ৰুৱক (K) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’l—
(a) $K = 1 + \chi_e$
(b) $\chi_e = 1 + K$
(c) $K = \chi_e – 1$
(d) $K \cdot \chi_e = 1$
উত্তৰ: (a) $K = 1 + \chi_e$

৩০/ বেলেগ বেলেগ বিভৱ থকা দুটা আহিত পৰিবাহী তাৰেৰে সংযোগ কৰিলে কি হ’ব?
(a) মুঠ আধান ধ্বংস হ’ব
(b) কোনো শক্তিৰ অপচয় নোহোৱাকৈ আধান ভগাই ল’ব
(c) স্থিতি-বৈদ্যুতিক শক্তিৰ কিছু অপচয় হ’ব
(d) মুঠ বিভৱ বৃদ্ধি পাব
উত্তৰ: (c) স্থিতি-বৈদ্যুতিক শক্তিৰ কিছু অপচয় (তাপ হিচাপে) হ’ব

---

পৰীক্ষাত এই অধ্যায়টোৰ পৰা গাণিতিক সমস্যা (Numericals) প্ৰায়েই আহে, বিশেষকৈ ধাৰকৰ শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু সমান্তৰাল সজ্জাৰ তুল্য ধাৰকত্ব উলিওৱা অংকসমূহ।