পোহৰ- প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ (Light – Reflection and Refraction) — ৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ

১. সমতল দাপোণ এখনে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা হয়?
(a) অসৎ আৰু ওলোটা
(b) সৎ আৰু থিয়
(c) অসৎ আৰু থিয়
(d) সৎ আৰু ওলোটা
উত্তৰ: (c) অসৎ আৰু থিয় (Virtual and Erect)

২. এখন গোলাকাৰ দাপোণৰ ভাজ ব্যাসাৰ্ধ ($R$) আৰু ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য ($f$) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল:
(a) f = 2R
(b) R = 2f
(c) f = R
(d) R = f/2
উত্তৰ: (b) R = 2f

৩. দন্ত চিকিৎসকসকলে ৰোগীৰ দাঁত ডাঙৰকৈ চাবলৈ তলৰ কোনবিধ দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰে?
(a) অৱতল দাপোণ
(b) উত্তল দাপোণ
(c) সমতল দাপোণ
(d) উত্তলাৱতল দাপোণ
উত্তৰ: (a) অৱতল দাপোণ (Concave mirror)

৪. গাড়ীৰ পিছফালে থকা যান-বাহন চাবলৈ (Rear view mirror) কোনবিধ দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) সমতল দাপোণ
(b) অৱতল দাপোণ
(c) উত্তল দাপোণ
(d) কোনোখনো নহয়
উত্তৰ: (c) উত্তল দাপোণ (Convex mirror – কাৰণ ই বহল পৰিসৰৰ থিয় আৰু সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে)

৫. এখন অৱতল দাপোণৰ সমুখত লক্ষ্যবস্তু ক’ত ৰাখিলে প্ৰতিবিম্বটো সৎ, ওলোটা আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ হ’ব?
(a) ফ’কাচত (F)
(b) মেৰু আৰু ফ’কাচৰ মাজত
(c) ভাজ কেন্দ্ৰত (C)
(d) অসীমত
উত্তৰ: (c) ভাজ কেন্দ্ৰত (C)

৬. এখন অবতল দাপোণৰ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য ১০ ছেন্টিমিটাৰ হ’লে ইয়াৰ ভাজ ব্যাসাৰ্ধ হ’ব:
(a) ৫ ছেমি
(b) ১০ ছেমি
(c) ২০ ছেমি
(d) ৪০ ছেমি
উত্তৰ: (c) ২০ ছেমি (R = 2f = 2 \ 10 = 20cm)

৭. এখন দাপোণৰ পৰা লক্ষ্যবস্তু যিমানেই দূৰত নাৰাখক কিয়, প্ৰতিবিম্ব সদায় থিয় আৰু সৰু হয়। দাপোণখন কেনেকুৱা হ’ব পাৰে?
(a) কেৱল সমতল
(b) কেৱল অৱতল
(c) কেৱল উত্তল
(d) সমতল বা অৱতল
উত্তৰ: (c) কেৱল উত্তল (Convex only)

৮. পোহৰৰ প্ৰতিসৰণৰ (Refraction) সময়ত তলৰ কোনটো ৰাশি অপৰিৱৰ্তিত থাকে?
(a) বেগ
(b) তৰংগ দৈৰ্ঘ্য
(c) কম্পনাংক
(d) তীব্ৰতা
উত্তৰ: (c) কম্পনাংক (Frequency)

৯. মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ আটাইতকৈ বেছি ক’ত হয়?
(a) পানীত
(b) কাঁচত
(c) বায়ুত
(d) শূন্য মাধ্যমত
উত্তৰ: (d) শূন্য মাধ্যমত (প্ৰায় 3 $\times 10^8 m/s)$

১০. পোহৰৰ প্ৰতিসৰণৰ দ্বিতীয় সূত্ৰটোক (ঝিলিকি উঠা চাইনৰ অনুপাত) কি সূত্ৰ বুলি জনা যায়?
(a) নিউটনৰ সূত্ৰ
(b) স্নেলৰ সূত্ৰ
(c) আইনষ্টাইনৰ সূত্ৰ
(d) গেলিলিঅ’ৰ সূত্ৰ
উত্তৰ: (b) স্নেলৰ সূত্ৰ sin i\sin r = ধ্ৰুৱক

---

১১. পানীৰ প্ৰতিসৰণাংক ১.৩৩ হ’লে পানীত পোহৰৰ বেগ হ’ব:
(a) 3 x 10^-8 m/s
(b) 2.25 x 10^-8 m/s
(c) 2 x 10^-8 m/s
(d) 1.5 x 10^-8 m/s
উত্তৰ: (b) 2.25 x 10^-8 m/s (v = c/n)

১২. তলৰ কোনটো মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক (Refractive index) আটাইতকৈ বেছি?
(a) বৰফ
(b) পানী
(c) কাঁচ
(d) হীৰা
উত্তৰ: (d) হীৰা (প্ৰতিসৰণাংক ২.৪২)

১৩. এটা মাধ্যমৰ পৰা আন এটা মাধ্যমত প্ৰৱেশ কৰিলে পোহৰৰ ৰশ্মি বেঁকা হৈ যোৱা পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(a) প্ৰতিফলন
(b) প্ৰতিসৰণ
(c) বিক্ষেপণ
(d) বিচ্ছুৰণ
উত্তৰ: (b) প্ৰতিসৰণ (Refraction)

১৪. পোহৰৰ ৰশ্মি এটা লঘু মাধ্যমৰ (যেনে বায়ু) পৰা ঘন মাধ্যমলৈ (যেনে পানী) গ’লে ই:
(a) অভিলম্বৰ ফালে বেঁকা হয়
(b) অভিলম্বৰ পৰা দূৰলৈ আঁতৰি যায়
(c) পোনকৈ ওলাই যায়
(d) পিছলৈ প্ৰতিফলিত হয়
উত্তৰ: (a) অভিলম্বৰ ফালে বেঁকা হয় (Bends towards the normal)

১৫. লেন্স এখনৰ ক্ষমতা (Power of a lens, P) আৰু ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য (f) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল:
(a) P = f
(b) P = 1/f (মিটাৰত)
(c) P = 100/f (মিটাৰত)
(d) P = 2f
উত্তৰ: (b) P = 1/f (f মিটাৰত)

১৬. লেন্সৰ ক্ষমতাৰ এছ. আই. (SI) এককটো কি?
(a) মিটাৰ
(b) ৱাট
(c) ডাইঅপ্টাৰ
(d) জুল
উত্তৰ: (c) ডাইঅপ্টাৰ (চিহ্ন: D)

১৭. এখন উত্তল লেন্সৰ (Convex lens) ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য সদায় কেনেকুৱা ধৰা হয়?
(a) ঋণাত্মক
(b) ধনাত্মক
(c) শূন্য
(d) অসীম
উত্তৰ: (b) ধনাত্মক (Positive)

১৮. লেন্সৰ ক্ষমতা -2.0\ D হ’লে ইয়াৰ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰকৃতি কি হ’ব?
(a) -50 ছেমি, অৱতল লেন্স (Concave lens)
(b) +50 ছেমি, উত্তল লেন্স
(c) -0.5 ছেমি, অৱতল লেন্স
(d) -20 ছেমি, উত্তল লেন্স
উত্তৰ: (a) -50 ছেমি, অৱতল লেন্স

১৯. লেন্সৰ সূত্ৰটো (Lens formula) তলৰ কোনটো?
(a) 1/f = 1/v + 1/u
(b) 1/f = 1/v -1/u
(c) 1/f = – 1/v + 1/u
(d) 1/f = -1/v -1/u
উত্তৰ: (b) 1/f = 1/v – 1/u

২০. দাপোণৰ সূত্ৰটো (Mirror formula) বাছি উলিওৱা:
(a) 1/f = 1/v -1/u
(b) 1/f = 1/v + 1/u
(c) 1/f = 1/v -1/u
(d) v – u = f
উত্তৰ: (b) 1/f = 1/v + 1/u

---

২১. গোলাকাৰ দাপোণ এখনৰ বিবৰ্ধন ($m$) ৰ প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল:
(a) m = v/u
(b) m = -v/u
(c) m = u/v
(d) m = -u/v
উত্তৰ: (b) m = -v/u

২২. লেন্স এখনৰ বিবৰ্ধন (m) ৰ সঠিক সূত্ৰটো হ’l:
(a) m = -v/u
(b) m = v/u
(c) m = 1/v
(d) m = u /v
উত্তৰ: (b) m = v/u

২৩. এখন দাপোণৰ বিবৰ্ধনৰ মান ঋণাত্মক (-m) হ’লে প্ৰতিবিম্বটোৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা হ’ব?
(a) অসৎ আৰু থিয়
(b) সৎ আৰু ওলোটা
(c) অসৎ আৰু ওলোটা
(d) সৎ আৰু থিয়
উত্তৰ: (b) সৎ আৰু ওলোটা (Real and Inverted)

২৪. এখন দাপোণৰ বিবৰ্ধনৰ মান +১ হ’লে ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল প্ৰতিবিম্বটো:
(a) অসৎ, থিয় আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ
(b) সৎ, ওলোটা আৰু লক্ষ্যবস্তুতকৈ সৰু
(c) অসৎ, ওলোটা আৰু ডাঙৰ
(d) সৎ, থিয় আৰু ডাঙৰ
উত্তৰ: (a) অসৎ, থিয় আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ (সমতল দাপোণৰ ক্ষেত্ৰত হয়)

২৫. এখন অবতল লেন্সৰ (Concave lens) সন্মুখত লক্ষ্যবস্তু য’তেই নাৰাখক কিয়, ই গঠন কৰা প্ৰতিবিম্ব সদায় কেনেকুৱা হয়?
(a) সৎ আৰু থিয়
(b) অসৎ আৰু থিয়
(c) সৎ আৰু ওলোটা
(d) অসৎ আৰু ওলোটা
উত্তৰ: (b) অসৎ আৰু থিয় (Virtual and Erect – লগতে ই লক্ষ্যবস্তুতকৈ সৰু হয়)

২৬. কাঁচৰ শ্লেব (Glass slab) এটাৰ মাজেৰে পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ ঘটিলে নিৰ্গত ৰশ্মিডাল আপতিত ৰশ্মিডালৰ লগত কেনেকৈ ওলাই যায়?
(a) লম্বভাৱে
(b) সমান্তৰালভাৱে
(c) ৪৫ ডিগ্ৰী কোণ কৰি
(d) বিপৰীত দিশত
উত্তৰ: (b) সমান্তৰালভাৱে (Parallelly) ইয়াকে পাৰ্শ্বীয় অপসৰণ বোলে

২৭. পানী থকা বাল্টি এটাৰ তলিত থকা মুদ্ৰা এটা অলপ ওপৰলৈ উঠি থকা যেন দেখা পোৱাৰ কাৰণ কি?
(a) পোহৰৰ প্ৰতিফলন
(b) পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ
(c) পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ
(d) পূৰ্ণ অভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন
উত্তৰ: (b) পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ (Refraction of light)

২৮. কোনো এখন গোলাকাৰ দাপোণৰ মেৰু (P) আৰু ফ’কাচ (F) ৰ মাজৰ দূৰত্বক কি বোলে?
(a) ভাজ ব্যাসাৰ্ধ
(b) ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য
(c) মুখ্য অক্ষ
(d) দ্বাৰক
উত্তৰ: (b) ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য (Focal length)

২৯. লেন্স এখনৰ সো মাজৰ বিন্দু য’ৰ মাজেৰে পোহৰৰ ৰশ্মি গ’লে কোনো দিশ সলনি নকৰাকৈ পোনকৈ পাৰ হৈ যায়, তাক কি বোলে?
(a) মুখ্য ফ’কাচ
(b) আলোক কেন্দ্ৰ
(c) ভাজ কেন্দ্ৰ
(d) মেৰু
উত্তৰ: (b) আলোক কেন্দ্ৰ (Optical Centre – চিহ্ন: O)

৩০. তলৰ কোনটো পদাৰ্থ লেন্স তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি?
(a) পানী
(b) কাঁচ
(c) প্লাষ্টিক
(d) মাটি
উত্তৰ: (d) মাটি (Clay – কাৰণ ই অস্বচ্ছ পদাৰ্থ)