শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ “জৈৱ প্ৰযুক্তিবিদ্যা: নীতি আৰু পদ্ধতি” (Biotechnology: Principles and Processes) অধ্যায়টোৰ পৰা বোৰ্ড পৰীক্ষা আৰু NEET-ৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ৩০ টা বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQs) তলত সৰল MCQ আৰ্হিত লিখি দিয়া হ’ল:
১. আধুনিক জৈৱ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ অধীনত “আণৱিক কেঁচী” (Molecular Scissors) বুলি কোনটো এনজাইমক জনা যায়?
- (A) ডিএনএ লাইগেজ (DNA Ligase)
- (B) ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইম (Restriction Enzyme)
- (C) ডিএনএ পলিমেৰেজ
- (D) আৰএনএ পলিমোৰেজ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইম (Restriction Enzyme)
২. আৱিষ্কৃত প্ৰথম ক্ৰম-নিৰ্দ্ধাৰিত ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এণ্ড’নিউক্লিয়েজ এনজাইম বিধ কি আছিল?
- (A) EcoRI
- (B) HindII
- (C) BamHI
- (D) HindIII
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) HindII
৩. ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইমে DNA অণুৰ যিবোৰ বিশেষ ক্ৰম চিনাক্ত কৰি কাটে, সেই ক্ৰমবোৰক কি বোলা হয়?
- (A) পুনৰাবৃত্তিমূলক ক্ৰম (Repeated sequence)
- (B) পেলিনড্ৰ’মিক ক্ৰম (Palindromic sequence)
- (C) নন-ক’ডিং ক্ৰম
- (D) সমাপ্তিসূচক ক’ডন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) পেলিনড্ৰ’মিক ক্ৰম (Palindromic sequence)
৪. ৫’-GAATTC-৩’ নামৰ পেলিনড্ৰ’মিক ক্ৰমটো তলৰ কোনটো ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইমৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট?
- (A) HindIII
- (B) EcoRI
- (C) BamHI
- (D) SalI
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) EcoRI
৫. EcoRI এনজাইমটোৰ নামাকৰণত ‘co’ আখৰ দুটাই কোনটো জীৱ বা প্ৰজাতিৰ পৰা আহিছে তাক সূচায়?
- (A) Escherichia
- (B) coli
- (C) coelicolor
- (D) colon
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) coli
৬. ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইমৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত কটা যোৱা DNA খণ্ডবোৰৰ দুই মূৰত সৃষ্টি হোৱা একক শৃংখলযুক্ত আঠালতীয়া অংশক কি বোলে?
- (A) ব্লান্ট মূৰ (Blunt ends)
- (B) আঠালতীয়া মূৰ (Sticky ends)
- (C) টেলিং মূৰ
- (D) ৫’ কেপ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) আঠালতীয়া মূৰ (Sticky ends)
৭. দুডাল কটা DNA খণ্ডক পৰস্পৰ সংযোগ কৰি ৰিকম্বিনেণ্ট DNA গঠনত সহায় কৰা “আণৱিক আঠা” (Molecular Glue) বিধ হ’ল—
- (A) ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইম
- (B) ডিএনএ লাইগেজ (DNA Ligase)
- (C) ডিএনএ পলিমেৰেজ
- (D) এলকালাইন ফছফাটজ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ডিএনএ লাইগেজ (DNA Ligase)
৮. জে’ল ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ (Gel Electrophoresis) প্ৰক্ৰিয়াত DNA খণ্ডবোৰক কিহৰ আধাৰত পৃথক কৰা হয়?
- (A) কেৱল আধানৰ ওপৰত
- (B) খণ্ডবোৰৰ আকাৰ বা দৈৰ্ঘ্যৰ ওপৰত (Size)
- (C) নাইট্ৰ’জেন ক্ষাৰৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত
- (D) ফছফেট গোটৰ সংখ্যাৰ ওপৰত
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) খণ্ডবোৰৰ আকাৰ বা দৈৰ্ঘ্যৰ ওপৰত (Size)
৯. জে’ল ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছত আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ হোৱা মেট্ৰিক্স বা সামগ্ৰী ‘এগাৰ’জ জে’ল’ (Agarose gel) ক’ৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়?
- (A) বেক্টেৰিয়া
- (B) সামুদ্ৰিক অপতৃণ বা শেলাই (Sea weeds)
- (C) চাইন’বেক্টেৰিয়া
- (D) ভেঁকুৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সামুদ্ৰিক অপতৃণ বা শেলাই (Sea weeds)
১০. জে’ল ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছত কটা DNA খণ্ডবোৰক ভিজুৱেল বা দৃশ্যমান কৰিবলৈ কোনবিধ ৰঞ্জক পদাৰ্থ (Stain) ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
- (A) মিথিলিন ব্লু
- (B) ইথিডিয়াম ব্ৰমাইদ (Ethidium bromide)
- (C) এচিট’কাৰমিন
- (D) চাফ্ৰানিন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ইথিডিয়াম ব্ৰমাইদ (Ethidium bromide)
১১. ইথিডিয়াম ব্ৰমাইদেৰে ৰঞ্জিত কৰা এগাৰ’জ জে’লক অতিবেঙুনীয়া পোহৰত (UV light) চালে DNA খণ্ডবোৰ কেনে ৰঙৰ পতি হিচাপে দেখা যায়?
- (A) নীলা পতি
- (B) উজ্জ্বল কমলা পতি (Bright orange bands)
- (C) সেউজীয়া পতি
- (D) ক’লা পতি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) উজ্জ্বল কমলা পতি (Bright orange bands)
১২. এগাৰ’জ জে’লৰ পৰা পৃথক হোৱা ডিএনএ খণ্ড কাটি উলিয়াই অনা কাৰ্যটোক কি বোলা হয়?
- (A) স্প্লাইচিং (Splicing)
- (B) ইলুচন (Elution)
- (C) ট্ৰান্সফৰমেচন
- (D) ব্লটিং
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ইলুচন (Elution)
১৩. বেক্টেৰিয়া কোষৰ মূল ক্ৰম’জমৰ বাহিৰে থকা স্ব-প্ৰতিলিপিকৰণক্ষম বৃত্তাকাৰ অতিৰিক্ত DNA অণুটোক কি বোলে?
- (A) কছমিড
- (B) প্লাজমিড (Plasmid)
- (C) বেক্টেৰীঅ’ফেজ
- (D) ইন্ট্ৰন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) প্লাজমিড (Plasmid)
১৪. এটা আদৰ্শ ক্ল’নিং বাহক pBR322-ত থকা ‘Ori’ অঞ্চলৰ আচল কামটো কি?
- (A) ই এণ্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধ কৰে
- (B) ই প্ৰতিলিপিকৰণ বা কপী সংখ্যাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আৰম্ভণি কৰে (Origin of Replication)
- (C) ই ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন চাইট প্ৰদান কৰে
- (D) ই প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ কৰে
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ই প্ৰতিলিপিকৰণ বা কপী সংখ্যাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আৰম্ভণি কৰে (Origin of Replication)
১৫. ক্ল’নিং বাহক pBR322-ত তলৰ কোন দুটা জিনক “চিনাক্তকৰণ চিহ্নিতকাৰী” (Selectable Markers) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
- (A) $amp^R$ আৰু $tet^R$ (এণ্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধী জিন)
- (B) Lac z জিন
- (C) EcoRI আৰু HindIII চাইট
- (D) Ori আৰু Rop অঞ্চল
- শুদ্ধ উত্তৰ: (A) $amp^R$ আৰু $tet^R$ (এণ্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধী জিন)
১৬. জিনীয় অভিযন্ত্ৰণত এণ্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধী জিনসমূহ ঘাইকৈ কি কামৰ বাবে অপৰিহাৰ্য?
- (A) কোষ ধ্বংস কৰিবলৈ
- (B) ৰিকম্বিনেণ্ট আৰু নন-ৰিকম্বিনেণ্ট কোষসমূহ বাছনি কৰিবলৈ (Selection of transformants)
- (C) DNA কাটিবলৈ
- (D) কোষ বিভাজন খৰতকীয়া কৰিবলৈ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৰিকম্বিনেণ্ট আৰু নন-ৰিকম্বিনেণ্ট কোষসমূহ বাছনি কৰিবলৈ (Selection of transformants)
১৭. উদ্ভিদলৈ কাংক্ষিত জিন স্থানান্তৰ কৰিবলৈ আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ হোৱা প্ৰাকৃতিক ক্ল’নিং বাহক (Natural vector) বিধ হ’ল—
- (A) pBR322
- (B) Agrobacterium tumefaciens ৰ Ti প্লাজমিড (Ti Plasmid)
- (C) বেক্টেৰীঅ’ফেজ
- (D) ছাটল বাহক
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Agrobacterium tumefaciens ৰ Ti প্লাজমিড (Ti Plasmid)
১৮. পোনে পোনে প্ৰাণীকোষৰ নিউক্লিয়াছ বা কেন্দ্ৰকৰ ভিতৰলৈ বেজীৰ সহায়ত কাংক্ষিত DNA প্ৰৱেশ কৰোৱা পদ্ধতিটোক কি বোলে?
- (A) জিন গান (Gene gun)
- (B) মাইক্ৰ’-ইনজেকচন (Micro-injection)
- (C) ইলেকট্ৰ’প’ৰেচন
- (D) কেলচিয়াম ক্ল’ৰাইড পদ্ধতি
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Mycro-injection (মাইক্ৰ’-ইনজেকচন)
১৯. উদ্ভিদ কোষত উচ্চ বেগত সোণ বা টাংষ্টেনৰ কণাৰে ধাবিত কৰি DNA স্থানান্তৰ কৰা সঁজুলিবিধক কি বোলে?
- (A) মাইক্ৰ’পিপেট
- (B) বায়’লজিষ্টিক বা জিন গান (Biolistics / Gene Gun)
- (C) চেণ্টিফিউজ
- (D) পিচিআৰ মেচিন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) বায়’লজিষ্টিক বা জিন গান (Biolistics / Gene Gun)
২০. উদ্ভিদ কোষৰ পৰা বিশুদ্ধ ডিএনএ (DNA) উলিয়াবলৈ কোনবিধ এনজাইম ব্যৱহাৰ কৰি কোষবেৰখন ভাঙিব লগা হয়?
- (A) কাইটিনেজ (Chitinase)
- (B) চেলুলেজ (Cellulase)
- (C) লাইচ’জাইম
- (D) ৰাইবোনিউক্লিয়েজ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) চেলুলেজ (Cellulase)
২১. ভেঁকুৰ বা ফাঙ্গাচ কোষৰ পৰা ডিএনএ পৃথকীকৰণ কৰিবলৈ কোনবিধ এনজাইমৰ প্ৰয়োজন হয়?
- (A) চেলুলেজ
- (B) কাইটিনেজ (Chitinase)
- (C) লাইপেজ
- (D) প্ৰটিয়েজ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) কাইটিনেজ (Chitinase)
২২. ডিএনএ পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ শেষত পৰীক্ষাগাৰত কোনবিধ শীতল দ্ৰৱ যোগ কৰিলে ডিএনএ খণ্ডবোৰ স্পষ্টকৈ অধঃক্ষিপ্ত (Precipitate) হৈ ওপঙি উঠে?
- (A) ঠাণ্ডা পানী
- (B) ঠাণ্ডা ইথানল (Chilled Ethanol)
- (C) ফৰ্মালিন
- (D) ক্ল’ৰ’ফৰ্ম
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ঠাণ্ডা ইথানল (Chilled Ethanol)
২৩. পৰীক্ষাগাৰত কৃত্ৰিমভাৱে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট জিন বা DNA খণ্ডৰ কোটি কোটি প্ৰতিলিপি (Amplification) কৰা পদ্ধতিটো কি?
- (A) জে’ל ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ
- (B) PCR (Polymerase Chain Reaction)
- (C) ইমিউনোব্লটিং
- (D) মেটাক্লেচিচ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) PCR (Polymerase Chain Reaction)
২৪. PCR (পলিমেনেক্স চেইন ৰিয়েকচন) প্ৰক্ৰিয়াটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
- (A) আলেক জেফ্ৰী
- (B) কেৰী মুলীচ (Kary Mullis)
- (C) ৱাটছন আৰু ক্ৰিক
- (D) বোৱাৰ আৰু কোহেন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) কেৰী মুলীচ (Kary Mullis)
২৫. PCR প্ৰক্ৰিয়াত উচ্চ উষ্ণতা প্ৰয়োগ কৰি ডিএনএ-ৰ দুডাল শৃংখল পৃথক কৰা প্ৰথম পৰ্যায়টোক কি বোলে?
- (A) এনিলিং (Annealing)
- (B) ডিনেচাৰেশ্যন (Denaturation)
- (C) এক্সটেনশ্যন (Extension)
- (D) লাইগেশ্যন
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ডিনেচাৰেশ্যন (Denaturation)
২৬. PCR প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহাৰ কৰা অতি উচ্চ উষ্ণতা সহিব পৰা (Thermostable) “Taq Polymerase” এনজাইমটো ক’ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়?
- (A) Escherichia coli
- (B) Thermus aquaticus (বেক্টেৰিয়া)
- (C) Bacillus thuringiensis
- (D) Salmonella
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Thermus aquaticus (বেক্টেৰিয়া)
২৭. PCR চক্ৰৰ সঠিক ক্ৰমটো তলৰ কোনটো হয়?
- (A) Extension -> Denaturation -> Annealing
- (B) Denaturation -> Annealing -> Extension
- (C) Annealing -> Denaturation -> Extension
- (D) Denaturation -> Extension -> Annealing
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) Denaturation -> Annealing -> Extension
২৮. বৃহৎ পৰিমাণে (১০০-১০০০ লিটাৰ) জৈৱিক সামগ্ৰী বা ৰিকম্বিনেণ্ট প্ৰ’টিন উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ডাঙৰ যান্ত্ৰিক পাত্ৰবোৰক কি কোৱা হয়?
- (A) পিচিআৰ মেচিন
- (B) জৈৱ ৰিয়েক্টৰ (Bioreactors)
- (C) ইনকিউবেটৰ
- (D) ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ চেম্বাৰ
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) জৈৱ ৰিয়েক্টৰ (Bioreactors)
২৯. উদ্যোগিক ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ হোৱা জৈৱ ৰিয়েক্টৰৰ প্ৰকাৰটো হ’ল—
- (A) সৰল হৰিজণ্টেল ৰিয়েক্টৰ
- (B) আলোড়িত টেংক বা ষ্টাৰ্ড-টেংক জৈৱ ৰিয়েক্টৰ (Stirred-tank bioreactor)
- (C) অবায়ৱীয় ডাইজেষ্টাৰ
- (D) এটাও নহয়
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) আলোড়িত টেংক বা ষ্টাৰ্ড-টেংক জৈৱ ৰিয়েক্টৰ (Stirred-tank bioreactor)
৩০. উৎপাদন কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত সামগ্ৰীসমূহ বজাৰলৈ পঠোৱাৰ পূৰ্বে কৰা পৃথকীকৰণ, শোধন আৰু মান নিৰূপণ প্ৰক্ৰিয়াটোক একেলগে কি বোলে?
- (A) আপষ্ট্ৰীমিং প্ৰক্ৰিয়া
- (B) ডাউনষ্ট্ৰীমিং প্ৰক্ৰিয়া বা অনু প্ৰবাহ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (Downstream processing)
- (C) কুণ্ডলীকৰণ
- (D) ইলুচন প্ৰক্ৰিয়া
- শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ডাউনষ্ট্ৰীমিং প্ৰক্ৰিয়া বা অনু প্ৰবাহ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (Downstream processing)