অসম ভি.এফ.এ. (Veterinary Field Assistant) পৰীক্ষাৰ বাবে পশুধনৰ প্ৰধান ৰোগ, ইয়াৰ কাৰক আৰু ভেকচিন (টীকাকৰণ) সম্পৰ্কীয় এটি অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা উচ্চ-ফলাফলদায়ক (High-Yield) নোট তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
১. বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Bacterial Diseases)
এন্থ্ৰাক্স (Anthrax / তড়কা):
কাৰক: Bacillus anthracis (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: নাক, মুখ আৰু মলদ্বাৰৰ পৰা ক’লা আলকাতৰাৰ দৰে তেজ ওলায়। তেজ গোট নামাৰে।
ভেকচিন: Anthrax Spore Vaccine (বছৰত এবাৰ, বৰ্ষা ঋতুৰ আগে আগে)।
ব্লেক কোৱাৰ্টাৰ (Black Quarter / B.Q. / ভেলেঙী):
কাৰক: Clostridium chauvoei (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: পিছফালৰ উৰু বা কান্ধৰ মাংসপেশী ফুলি উঠে। ফুলি উঠা ঠাই টুকুৰা টিপিলে মচমচিয়া (Crepitating) শব্দ হয়।
ভেকচিন: B.Q. Vaccine / Polyvalent Culture Vaccine (বছৰত এবাৰ)।
হেমৰেজিক চেপ্টীচেমীয়া (Hemorrhagic Septicemia / H.S. / ঘটোৱা ৰোগ):
কাৰক: Pasteurella multocida (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: ডিঙি আৰু আলু ফুলি উঠে, লেলাৱতী ওলায় আৰু উশাহ লওঁতে ঘৰঘৰ শব্দ হয়।
ভেকচিন: H.S. Alum Precipitated / Oil Adjuvant Vaccine (বছৰত এবাৰ)।
ব্ৰুচেল’চিছ (Brucellosis / সংক্ৰামক গৰ্ভপাত):
কাৰক: Brucella abortus (গৰুৰ ক্ষেত্ৰত)।
লক্ষণ: গৰ্ভধাৰণৰ শেষৰ ৩ মাহত (Late abortion) পোৱালি নষ্ট হয়। ই এটা জুন’টিক (Zoonotic – পশুৰ পৰা মানুহলৈ বিয়পা) ৰোগ।
ভেকচিন: Brucella abortus Cotton Strain-19 Vaccine (কেৱল ৪ ৰ পৰা ৮ মাহৰ গাই পোৱালিক জীৱনত এবাৰ দিয়া হয়)।
২. ভাইৰাছৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Viral Diseases)
খুৰা ৰোগ বা চবকা (Foot and Mouth Disease / FMD):
কাৰক: Picornavirus (A, O, C, Asia-1 ষ্ট্ৰেইন)।
লক্ষণ: মুখত আৰু খুৰাৰ ফাঁকত ফোহা উঠে, অত্যাধিক লেলাৱতী ওলায়।
ভেকচিন: FMD Polyvalent Oil Adjuvant Vaccine (বছৰত দুবাৰকৈ ৬ মাহৰ মূৰে মূৰে)।
পিপিআৰ (PPR / ছাগলীৰ প্লেগ):
কাৰক: Morbillivirus (প্ৰধানকৈ ছাগলী আৰু ভেৰাৰ হয়)।
লক্ষণ: তীব্ৰ জ্বৰ, নাক-মুখেৰে শেঙুন ওলোৱা, নিউমোনিয়া আৰু গাত দুৰ্গন্ধযুক্ত হাগনি হোৱা।
ভেকচিন: PPR Vaccine (৩ বছৰৰ বাবে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা দিয়ে)।
জলাতংক (Rabies / বাউলা ৰোগ):
কাৰক: Lyssavirus (আকৃতি গুলীৰ দরে)। पागल কুকুৰে কামুৰিলে হয়।
লক্ষণ: অত্যাধিক লেলাৱতী ওলোৱা, পানীলৈ ভয় কৰা (Hydrophobia), পক্ষাঘাত।
ভেকচিন: কামুৰাৰ পিছত Post-exposure Prophylaxis (Anti-Rabies Vaccine – ARV) ০, ৩, ৭, ১৪, ২৮ নম্বৰ দিনত দিয়া হয়।
ৰাণীখেত ৰোগ (Ranikhet Disease / Newcastle Disease):
কাৰক: Paramyxovirus (কুকুৰাৰ মাৰাত্মক ৰোগ)।
লক্ষণ: উশাহ-নিশাহৰ সমস্যা, ডিঙি পকাই দিয়া (Torticollis), সেউজীয়া হাগনি।
ভেকচিন: F-1 Strain (পোৱালি কুকুৰাক) আৰু R2B Strain (ডাঙৰ কুকুৰাক)।
৩. বিপাকীয় আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰোগ (Metabolic & Nutritional Diseases)
মিল্ক ফিভাৰ (Milk Fever / দুগ্ধ জ্বৰ):
কাৰক: তেজত কেলচিয়ামৰ (Calcium) অভাৱ হ’লে হয় (Hypocalcemia)। সাধাৰণতে পোৱালি জগাবৰ ২-৩ দিনৰ ভিতৰত বেছি গাখীৰ দিয়া গৰুৰ এই ৰোগ হয়।
লক্ষণ: শৰীৰৰ উষ্ণতা কমি যায় (জ্বৰ নাম উঠে, শৰীৰ ঠাণ্ডা পৰে)। গৰুজনীয়ে ডিঙিটো কাতি কৰি মাটিত পৰি থাকে (S-shape posture)।
চিকিৎসা: কেলচিয়াম বৰ’গ্লুকনেট (Calcium Borogluconate) বেজী সিৰাৰে (I/V) দিব লাগে।