অসম ভি.এফ.এ. (Veterinary Field Assistant) পৰীক্ষাৰ বাবে পশুধনৰ প্ৰধান ৰোগ, ইয়াৰ কাৰক আৰু ভেকচিন (টীকাকৰণ) সম্পৰ্কীয় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যসমূহ তলত চমুকৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে.
জুনোটিক ৰোগ (Zoonotic Diseases): তড়কা (Anthrax), ব্ৰুচেল’চিছ (Brucellosis), আৰু জলাতংক (Rabies) — এইবোৰ জন্তুৰ পৰা মানুহলৈ বিয়পে।
সৰ্বাধিক মৃত্যুৰ হাৰ: এন্থ্ৰাক্স আৰু জলাতংক ৰোগত আক্ৰান্ত পশুৰ মৃত্যু প্ৰায় ১০০% নিশ্চিত।
১. বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Bacterial Diseases)
বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Bacterial Diseases) হৈছে পশুধনৰ (গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া আদি) এবিধ অতি মাৰাত্মক আৰু সংক্ৰামক ব্যাধি, যিবোৰ বিভিন্ন ক্ষতিকাৰক বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হয়। তলত উল্লেখ কৰা তড়কা, ভেলেঙী আৰু ব্ৰুচেল’চিছৰ দৰেই পশুধনৰ এনে আৰু বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ বেক্টেৰিয়াজনিত ৰোগ আছে, যিবোৰে পশুপালন খণ্ডত ব্যাপক ক্ষতি সাধন কৰে।
এন্থ্ৰাক্স (Anthrax / তড়কা):
এন্থ্ৰাক্স (Anthrax), যাক অসমীয়াত সাধাৰণতে তড়কা ৰোগ (Torka Disease) বুলি কোৱা হয়, এটা অতি মাৰাত্মক আৰু তীব্ৰভাৱে সংক্ৰমিত হ’ব পৰা বেমাৰ। এই ৰোগ বেচিলাচ এন্থ্ৰাচিচ (Bacillus anthracis) নামৰ এবিধ বেক্টেৰিয়াৰ বাবে হয়। ই মূলতঃ এটা জুনোটিক (Zoonotic) ৰোগ, অৰ্থাৎ এই ৰোগ জন্তুৰ পৰা মানুহৰ গালৈ বিয়পে। এই বেক্টেৰিয়াৰ স্পোৰ বা ৰেণুবোৰ ইমান শক্তিশালী যে এইবোৰ মাটি বা পৰিৱেশত বহু বছৰ ধৰি জীয়াই থাকিব পাৰে।
কাৰক : Bacillus anthracis (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: নাক, মুখ আৰু মলদ্বাৰৰ পৰা ক’লা আলকাতৰাৰ দৰে তেজ ওলায়। তেজ গোট নামাৰে।
ভেকচিন: Anthrax Spore Vaccine (বছৰত এবাৰ, বৰ্ষা ঋতুৰ আগে আগে)।
সজাগতা: তড়কা ৰোগত মৰা পশু কেতিয়াও কাটিব বা ছাল বখলাব নালাগে, কাৰণ ইয়াৰ দ্বাৰা বেক্টেৰিয়া বতাহ আৰু মাটিত বিয়পি পৰে। মৃত পশুটো চুন (Lime) দি মাটিৰ বহুত তলত পুতি থব লাগে।
ব্লেক কোৱাৰ্টাৰ (Black Quarter / B.Q. / ভেলেঙী):
ব্লেক কোৱাৰ্টাৰ (Black Quarter), যাক অসমীয়াত সাধাৰণতে ভেলেঙী ৰোগ বা জহৰবাত বুলি কোৱা হয়, পশুধনৰ এবিধ অতি মাৰাত্মক আৰু তীব্ৰভাৱে আক্ৰমণ কৰা সংক্ৰামক বেমাৰ। এই ৰোগ মূলতঃ ক্ল’ষ্ট্ৰিডিয়াম চ’ভিয়েই (Clostridium chauvoei) নামৰ এবিধ বেক্টেৰিয়াৰ বাবে হয়। এন্থ্ৰাক্সৰ দৰেই ইয়াৰ স্পোৰ বা ৰেণুবোৰো মাটিত বহু বছৰ ধৰি জীয়াই থাকিব পাৰে। সাধাৰণতে ৬ মাহৰ পৰা ২ বছৰ বয়সৰ সুস্থ আৰু শকত গৰু-ম’হ এই ৰোগত বেছিকৈ আক্ৰান্ত হয়।
কাৰক: Clostridium chauvoei (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: পিছফালৰ উৰু বা কান্ধৰ মাংসপেশী ফুলি উঠে। ফুলি উঠা ঠাই টুকুৰা টিপিলে মচমচিয়া (Crepitating) শব্দ হয়।
ভেকচিন: B.Q. Vaccine / Polyvalent Culture Vaccine (বছৰত এবাৰ)।
হেমৰেজিক চেপ্টীচেমীয়া (Hemorrhagic Septicemia / H.S. / ঘটোৱা ৰোগ):
কাৰক: Pasteurella multocida (বেক্টেৰিয়া)।
লক্ষণ: ডিঙি আৰু আলু ফুলি উঠে, লেলাৱতী ওলায় আৰু উশাহ লওঁতে ঘৰঘৰ শব্দ হয়।
ভেকচিন: H.S. Alum Precipitated / Oil Adjuvant Vaccine (বছৰত এবাৰ)।বৰ্ষাকাল আৰম্ভ হোৱাৰ ঠিক আগে আগে (মে’-জুন মাহত) চৰকাৰী পশু চিকিৎসালয়ৰ সহায় লৈ পশুধনক ব্লেক কোৱাৰ্টাৰ প্ৰতিষেধক ছিটা দিয়াটো বাধ্যতামূলক।
ব্ৰুচেল’চিছ (Brucellosis / সংক্ৰামক গৰ্ভপাত):
ব্ৰুচেল’চিছ (Brucellosis), যাক অসমীয়াত সাধাৰণতে সংক্ৰামক গৰ্ভপাত ৰোগ বুলি জনা যায়, পশুধনৰ এবিধ অতি ভয়াৱহ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সংক্ৰামক বেমাৰ। এই ৰোগ ব্ৰুচেলা (Brucella) নামৰ এবিধ বেক্টেৰিয়াৰ (যেনে গৰুৰ ক্ষেত্ৰত Brucella abortus আৰু ছাগলীৰ ক্ষেত্ৰত Brucella melitensis) সংক্ৰমণৰ বাবে হয়।
কাৰক: Brucella abortus (গৰুৰ ক্ষেত্ৰত)।
লক্ষণ: গৰ্ভধাৰণৰ শেষৰ ৩ মাহত (Late abortion) পোৱালি নষ্ট হয়। ই এটা জুন’টিক (Zoonotic – পশুৰ পৰা মানুহলৈ বিয়পা) ৰোগ।
ভেকচিন: Brucella abortus Cotton Strain-19 Vaccine (কেৱল ৪ ৰ পৰা ৮ মাহৰ গাই পোৱালিক জীৱনত এবাৰ দিয়া হয়)।
এন্থ্ৰাক্সৰ দৰেই ইও এটা মাৰাত্মক জুনোটিক (Zoonotic) ৰোগ, অৰ্থাৎ এই ৰোগ আক্ৰান্ত পশুধনৰ পৰা অতি সহজে মানুহৰ শৰীৰলৈ বিয়পিব পাৰে।
২. ভাইৰাছৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Viral Diseases)
ভাইৰাছৰ দ্বাৰা হোৱা ৰোগ (Viral Diseases) হৈছে পশুধনৰ (গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া আদি) আন এবিধ অতি মাৰাত্মক আৰু অতি সোনকালে সোঁচৰা বেমাৰ। বেক্টেৰিয়াজনিত ৰোগৰ দৰে এইবোৰ ৰোগত এণ্টিবায়োটিক ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰি ভাইৰাছটোক পোনপটীয়াকৈ মাৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে পশুধনৰ মাজত ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ হ’লে ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো অত্যন্ত কঠিন হৈ পৰে।
পশুধনৰ মাজত সচৰাচৰ দেখা পোৱা প্ৰধান ভাইৰাছজনিত ৰোগসমূহ তলত চমুকৈ উল্লেখ কৰা হ’ল:
খুৰা ৰোগ বা চবকা (Foot and Mouth Disease / FMD):
খুৰা ৰোগ বা চবকা (Foot and Mouth Disease / FMD) হৈছে গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া আদি খুৰা থকা পশুবোৰৰ এবিধ অতিকে সোঁচৰা আৰু মাৰাত্মক ভাইৰাছজনিত ৰোগ [FMD]। এই ৰোগ এপ্থ’ভাইৰাছ (Aphthovirus) নামৰ এবিধ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হয়। যদিও এই ৰোগত ডাঙৰ পশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ কম, তথাপিও ইয়াৰ ফলত গাখীৰ উৎপাদন বহুত কমি যায়, পশুটো একেবাৰে দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু খেতি-বাতিৰ কামৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, যাৰ বাবে কৃষকসকলৰ ব্যৱসায়িক দিশত ব্যাপক ক্ষতি হয়।
কাৰক: এপ্থ’ভাইৰাছ (Aphthovirus)।
লক্ষণ: মুখত আৰু খুৰাৰ ফাঁকত ফোহা উঠে, অত্যাধিক লেলাৱতী ওলায়।
ভেকচিন: FMD Polyvalent Oil Adjuvant Vaccine (বছৰত দুবাৰকৈ ৬ মাহৰ মূৰে মূৰে)।
পিপিআৰ (PPR / ছাগলীৰ প্লেগ):
কাৰক: Morbillivirus (প্ৰধানকৈ ছাগলী আৰু ভেৰাৰ হয়)।
লক্ষণ: তীব্ৰ জ্বৰ, নাক-মুখেৰে শেঙুন ওলোৱা, নিউমোনিয়া আৰু গাত দুৰ্গন্ধযুক্ত হাগনি হোৱা।
ভেকচিন: PPR Vaccine (৩ বছৰৰ বাবে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা দিয়ে)।
জলাতংক (Rabies / বাউলা ৰোগ):
জলাতংক (Rabies), যাক অসমীয়াত সাধাৰণতে বাউলা ৰোগ বা বলিয়া ৰোগ বুলি কোৱা হয়, পশুধন আৰু মানুহ উভয়ৰে এবিধ অতি মাৰাত্মক আৰু শতকৰা ১০০ ভাগেই প্ৰাণঘাতী ভাইৰাছজনিত ৰোগ। এই ৰোগ লাইছোভাইৰাছ (Lyssavirus / Rabies virus) নামৰ এবিধ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হয়। ই এটা অত্যন্ত বিপজ্জনক জুনোটিক (Zoonotic) ৰোগ, অৰ্থাৎ আক্ৰান্ত জন্তুৰ পৰা ই মানুহৰ শৰীৰলৈ অতি সহজে বিয়পিব পাৰে। লক্ষণ দেখা দিয়াৰ পিছত এই ৰোগৰ কোনো চিকিৎসা নাই আৰু মৃত্যু নিশ্চিত।
কাৰক: Lyssavirus (আকৃতি গুলীৰ দরে)। বলিয়া কুকুৰে কামুৰিলে হয়।
লক্ষণ: অত্যাধিক লেলাৱতী ওলোৱা, পানীলৈ ভয় কৰা (Hydrophobia), পক্ষাঘাত।
ভেকচিন: কামুৰাৰ পিছত Post-exposure Prophylaxis (Anti-Rabies Vaccine – ARV) ০, ৩, ৭, ১৪, ২৮ নম্বৰ দিনত দিয়া হয়।
ৰাণীখেত ৰোগ (Ranikhet Disease / Newcastle Disease):
ৰাণীখেত ৰোগ (Ranikhet Disease), যাক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিউকাষ্টল ডিজিজ (Newcastle Disease) বুলি জনা যায়, ঘৰচীয়া কুকুৰা, হাঁহ আৰু পাৰ চৰাইৰ এবিধ অতি মাৰাত্মক আৰু অতি সোনকালে বিয়পা ভাইৰাছজনিত ৰোগ। এই ৰোগ পৰামিক্স’ভাইৰাছ (Paramyxovirus) নামৰ এবিধ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণৰ বাবে হয়। এই ৰোগত আক্ৰান্ত হ’লে কুকুৰাৰ মৃত্যুৰ হাৰ প্ৰায় ৮০% ৰ পৰা ১০০% পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত কুকুৰা পালন কৰা ব্যৱসায়ীসকলৰ ব্যাপক আৰ্থিক ক্ষতি হয়।
কাৰক: Paramyxovirus (কুকুৰাৰ মাৰাত্মক ৰোগ)।
লক্ষণ: উশাহ-নিশাহৰ সমস্যা, ডিঙি পকাই দিয়া (Torticollis), সেউজীয়া হাগনি।
ভেকচিন: F-1 Strain (পোৱালি কুকুৰাক) আৰু R2B Strain (ডাঙৰ কুকুৰাক)।
৩. বিপাকীয় আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰোগ (Metabolic & Nutritional Diseases)
মিল্ক ফিভাৰ (Milk Fever / দুগ্ধ জ্বৰ):
মিল্ক ফিভাৰ (Milk Fever), যাৰ বৈজ্ঞানিক নাম পাৰ্চুৰিয়েণ্ট পেৰেচিছ (Parturient Paresis) আৰু অসমীয়াত ইয়াক দুগ্ধ জ্বৰ বুলি জনা যায়, গাভিনী আৰু সদ্য-জগাল গাইগৰু বা ম’হৰ এবিধ অতি মাৰাত্মক বিপাকীয় ৰোগ (Metabolic Disease)। মন কৰিবলগীয়া যে, নামটোত ‘জ্বৰ’ (Fever) শব্দটো থাকিলেও এই ৰোগত আচলতে পশুটোৰ শৰীৰৰ উত্তাপ বাঢ়ি নাযায়, বৰঞ্চ স্বাভাৱিকতকৈ কমিহে যায় (Subnormal temperature)।
সাধাৰণতে বেছিকৈ গাখীৰ দিয়া আৰু ৩ ৰ পৰা ৭ বাৰ পোৱালী জগোৱা সুস্থ গাইগৰু এই ৰোগত বেছিকৈ আক্ৰান্ত হয়। পোৱালী জগোৱাৰ ৭২ ঘণ্টাৰ (৩ দিন) ভিতৰত এই ৰোগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা আটাইতকৈ বেছি থাকে।
কাৰক: তেজত কেলচিয়ামৰ (Calcium) অভাৱ হ’লে হয় (Hypocalcemia)। সাধাৰণতে পোৱালি জগাবৰ ২-৩ দিনৰ ভিতৰত বেছি গাখীৰ দিয়া গৰুৰ এই ৰোগ হয়।
লক্ষণ: শৰীৰৰ উষ্ণতা কমি যায় (জ্বৰ নাম উঠে, শৰীৰ ঠাণ্ডা পৰে)। গৰুজনীয়ে ডিঙিটো কাতি কৰি মাটিত পৰি থাকে (S-shape posture)।
চিকিৎসা: কেলচিয়াম বৰ’গ্লুকনেট (Calcium Borogluconate) আৰু IV দিব লাগে।