শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) অধ্যায় “ক্ৰমবিকাশ” বা “অভিব্যক্তি” (Evolution)-ৰ এক চমু আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল, যিটো আপোনাৰ বোৰ্ড পৰীক্ষা (AHSEC/CBSE) আৰু NEET-ৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী হ’ব:
১. জীৱনৰ উৎপত্তি (Origin of Life)
- বিগ বেং তত্ত্ব (Big Bang Theory): প্ৰায় ২০ বিলিয়ন (২০০০ কোটি) বছৰ পূৰ্বে এক বিশাল বিস্ফোৰণৰ ফলত ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টি হৈছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি হৈছিল প্ৰায় ৪.৫ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে।
- মিলৰ-ইউৰীৰ পৰীক্ষা (Miller-Urey Experiment, 1953): তেওঁলোকে পৰীক্ষাগাৰত আদিম পৃথিৱীৰ পৰিৱেশ (হ্ৰাসক পৰিৱেশ) সৃষ্টি কৰিছিল। CH₄, NH₃, H₂ আৰু পানীৰ ভাপ (Water vapour) ব্যৱহাৰ কৰি ৮০০°C উষ্ণতাত বৈদ্যুতিক ডিচচাৰ্জ দি তেওঁলোকে এমিন’ এচিড (Amino acids) সংশ্লেষণ কৰি দেখুৱাইছিল, যিয়ে জীৱনৰ ৰাসায়নিক উৎপত্তি প্ৰমাণ কৰে।
২. ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণসমূহ (Evidences for Evolution)
- সমসংস্থ অংগ (Homologous Organs): যিবোৰ অংগৰ উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে কিন্তু কাৰ্য বেলেগ। ই অপসাৰী ক্ৰমবিকাশ (Divergent Evolution) সূচায়।
- উদাহৰণ: মানুহৰ হাত, মেকুৰীৰ ভৰি, তিমিৰ ফ্লিাপাৰ আৰু বাদুলীৰ ডেউকা। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত বগেনভীলিয়াৰ কঁটকী আৰু কোমোৰাৰ আকৰ্ষ।
- সমবৃত্তি অংগ (Analogous Organs): যিবোৰ অংগৰ গঠন আৰু উৎপত্তি বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে। ই অভিসাৰী ক্ৰমবিকাশ (Convergent Evolution) সূচায়।
- উদাহৰণ: চৰাই আৰু পখিলাৰ ডেউকা, চকু (অক্টোপাচ আৰু মানুহৰ), মিঠা আলু (মূলৰ ৰূপান্তৰ) আৰু আলু (কাণ্ডৰ ৰূপান্তৰ)।
- জীৱাশ্ম (Fossils): শিলাস্তৰত সংৰক্ষিত হৈ থকা পুৰণি জীৱৰ কঠিন অংশ বা সাঁচ, যাৰ অধ্যয়নে (Paleontology) ক্ৰমবিকাশৰ ঐতিহাসিক প্ৰমাণ দিয়ে।
৩. ক্ৰমবিকাশৰ তত্ত্বসমূহ (Theories of Evolution)
- লেমাৰ্কবাদ (Lamarckism): ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰৰ সূত্ৰ (Use and Disuse of organs)। তেওঁৰ মতে অৰ্জিত লক্ষণৰ বংশানুসৰণ ঘটে (যেনে: জিৰাফৰ ডিঙি দীঘল হোৱা)।
- ডাৰউইনবাদ (Darwinism): চাৰ্লছ ডাৰউইনে ‘প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন ধাৰণা’ (Natural Selection) আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ মূল দিশসমূহ হ’ল—অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম, যোগ্য়তমৰ উদ্বৰ্তন (Survival of the fittest) আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন।
- উদ্যোগীক কৃষ্ণতা (Industrial Melanism): ইংলেণ্ডত হোৱা এই পৰিঘটনাটো প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। উদ্যোগীকৰণৰ পূৰ্বে বগা মথ (Biston betularia) বেছি আছিল, কিন্তু উদ্যোগীকৰণৰ পাছত গছৰ গা-গছ মটীয়া/কলা হোৱাৰ বাবে ক’লা মথৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়।
- পৰিৱ্যক্তিবাদ (Mutation Theory): হ্যুগো ডি ক্ৰীজে (Hugo de Vries) এধাতুৰা ফুলৰ (Oenothera lamarckiana) ওপৰত কাম কৰি এই তত্ত্ব আগবঢ়ায়। তেওঁৰ মতে ক্ৰমবিকাশ হ’ল এক আকস্মিক আৰু ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন (Saltation), ই ডাৰউইনৰ ধীৰ পৰিৱৰ্তনৰ দৰে নহয়।
৪. হাৰ্ডী-ৱেইনবাৰ্গৰ নীতি (Hardy-Weinberg Principle)
- এই নীতি অনুসৰি এটা ডাঙৰ যাদৃচ্ছিক মিলন ঘটা (Random mating) জনসংখ্যাত জিনীয় সঘনতা বা এলিলৰ সঘনতা (Allele frequencies) পুৰুষাণুক্ৰমে অপৰিৱৰ্তিত বা স্থিৰ হৈ থাকে।
- গাণিতিক ৰূপ: $p^2 + 2pq + q^2 = 1$ (য’ত $p$ আৰু $q$ হ’ল এলিলৰ সঘনতা)।
- প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ: জিনীয় প্ৰৱাজন (Gene flow), জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic drift), মিউটেশ্যন, জিনীয় পুনৰ্সংযোজন আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন।
- প্ৰতিষ্ঠাপক প্ৰভাৱ (Founder Effect): যেতিয়া এটা মূল জনসংখ্যাৰ পৰা এটা সৰু গোট আঁতৰি গৈ নতুন ঠাইত বসতি স্থাপন কৰে, তেতিয়া সিহঁতৰ জিনীয় সঘনতা সলনি হৈ এক নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি কৰে।
৫. মানুহৰ ক্ৰমবিকাশ (Human Evolution)
মানুহৰ ক্ৰমবিকাশৰ ক্ৰমটো পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ:
- Dryopithecus & Ramapithecus: প্ৰায় ১৫ মিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে আছিল। ৰামাপিথেকাছ দেখাত মানুহৰ দৰে আছিল।
- Australopithecines: প্ৰায় ২ মিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে পূব আফ্ৰিকাৰ ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোকে পাথৰৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- Homo habilis: প্ৰথম মানুহৰ দৰে প্ৰাণী (Hominid)। মগজুৰ ক্ষমতা (Cranial capacity) আছিল 650–800 cc। তেওঁলোকে মঙহ খোৱা নাছিল।
- Homo erectus: প্ৰায় ১.৫ মিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে আছিল। মগজুৰ ক্ষমতা ৯০০ cc। তেওঁলোকে মঙহ খাইছিল।
- Neanderthal man: ১,০০,০০০ ৰ পৰা ৪০,০০০ বছৰ পূৰ্বে আছিল। মগজুৰ ক্ষমতা ১৪০০ cc। তেওঁলোকে শৰীৰ ঢাকিবলৈ ছাল ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু মৃতদেহ পুতি থৈছিল।
- Homo sapiens: আধুনিক মানুহ, যি আফ্ৰিকাত উৎপত্তি হৈ পিছলৈ বিভিন্ন মহাদেশলৈ বিস্তাৰিত হৈছিল (প্ৰায় ৭৫,০০০–১০,০০০ বছৰ পূৰ্বে)।