দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান ( Class 12 Biology Chapter 1) পাঠ্যক্ৰমৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “সপুষ্পক উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন” (Sexual Reproduction in Flowering Plants) ৰ এটা সৰল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ চাৰাংশ (Summary Note in Assamese) তলত আগবঢ়োৱা হ’ল। পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই পইণ্টসমূহ অতি দৰকাৰী:

---

🌸 সপুষ্পক উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন (Summary Note)

সপুষ্পক উদ্ভিদ বা আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ (Angiosperms) প্ৰজনন অংগ হৈছে ফুল (Flower)। ফুল এপাহৰ ঘাইকৈ চাৰিটা স্তৱক থাকে: বৃতি (Calyx), দলমণ্ডল (Corolla), পুংস্তৱক (Androecium) আৰু স্ত্ৰীস্তৱক (Gynoecium)।

---

১/ পুং-প্ৰজনন অংগ আৰু পুং-গামেটৰ বিকাশ (Male Reproductive Organ)

• পুংস্তৱক: ই পুংকেশৰৰ (Stamen) দ্বাৰা গঠিত। প্ৰতিটো পুংকেশৰৰ দুটা অংশ থাকে— এডাল দীঘল থিয় দণ্ড বা পুংদণ্ড (Filament) আৰু মূৰৰ অংশত থকা পৰাগধানী (Anther)।
• পৰাগধানী (Anther): ই সাধাৰণতে দ্বি-পালিযুক্ত (Bilobed) আৰু ইয়াৰ ভিতৰত চাৰিটা ৰেণুধৰস্থলী বা মাইক্ৰ’স্প’ৰেঞ্জিয়াম (Microsporengium) থাকে।
• মাইক্ৰ’স্প’ৰ’জেনেছিছ (Microsporogenesis): পৰাগধানীৰ ভিতৰত থকা পৰাগ মাতৃকোষৰ (Pollen Mother Cell – PMC) অৰ্ধবিভাজন (Meiosis) ঘটি চাৰিটা হ্যাপ্লইড (n) মাইক্ৰ’স্প’ৰ বা পৰাগৰেণু উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক মাইক্ৰ’স্প’ৰ’জেনেছিছ বোলে।
• পৰাগৰেণু (Pollen Grain): ই হৈছে পুং-উদ্ভিদৰ প্ৰথম কোষ (Male gametophyte)। ইয়াৰ দুটা আৱৰণ থাকে:
  1. বাহিৰৰ আৱৰণ (Exine): ই অতি কঠিন পদাৰ্থ স্প’ৰ’প’লেনিন (Sporopollenin) ৰে গঠিত। ইয়াক কোনো এচিড বা এনজাইমে ভাঙিব নোৱাৰে।
  2. ভিতৰৰ আৱৰণ (Intine): ই চেলুল’জ আৰু পেকটিনেৰে গঠিত।
• কোষীয় গঠন: এটা পৰিপক্ক পৰাগৰেণুত দুটা কোষ থাকে— এটা ডাঙৰ অংগজ কোষ (Vegetative cell) আৰু এটা সৰু জনন কোষ (Generative cell)। বেছিভাগ উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত এই দ্বি-কোষীয় অৱস্থাতে পৰাগযোগ ঘটে।

---

২/ স্ত্ৰী-প্ৰজনন অংগ আৰু স্ত্ৰী-গামেটৰ বিকাশ (Female Reproductive Organ)

• স্ত্ৰীস্তৱক: ই গৰ্ভপত্ৰ বা স্ত্ৰীকেশৰৰ (Pistil/Carpel) দ্বাৰা গঠিত। ইয়াৰ তিনিটা অংশ থাকে: গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary)।
• ডিম্বক (Ovule/Megasporangium): গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত ডিম্বক থাকে। ডিম্বকৰ ভিতৰত থকা মূল কলাখিনিক ভ্ৰূণপোষক কলা বা নিউচেলাছ (Nucellus) বোলে।
• মেগাস্প’ৰ’জেনেছিছ (Megasporogenesis): ডিম্বকৰ ভিতৰত থকা মেগাস্প’ৰ মাতৃকোষৰ (MMC) অৰ্ধবিভাজনৰ ফলত চাৰিটা হ্যাপ্লইড মেগাস্প’ৰ গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক মেগাস্প’ৰ’জেনেছিছ বোলে। ইয়াৰে তিনিটা নষ্ট হয় আৰু কেৱল এটা সক্ৰিয় হৈ থাকে।
• ভ্ৰূণস্থলী (Embryo Sac): সক্ৰিয় মেগাস্প’ৰটো বৃদ্ধি হৈ ভ্ৰূণস্থলী বা স্ত্ৰী-গামেট’ফাইট গঠন কৰে। এটা পৰিপক্ক ভ্ৰূণস্থলী ৭ টা কোষযুক্ত আৰু ৮ টা নিউক্লিয়াছযুক্ত (7-celled, 8-nucleated) হয়। ইয়াত থাকে:
  • ৩ টা এণ্টিপ’ডেল কোষ (Antipodal cells)
  • ১ টা কেন্দ্ৰীয় কোষ (Central cell – য’ত ২ টা মেৰু নিউক্লিয়াছ থাকে)
  • ডিম্বাণু যন্ত্ৰ (Egg apparatus – ১ টা ডিম্বাণু বা Egg cell আৰু ২ টা সহায়ক কোষ বা Synergids)

---

৩/ পৰাগযোগ (Pollination)

পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগৰেণু গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক পৰাগযোগ বোলে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ:

1. স্ব-পৰাগযোগ (Autogamy): একেপাহ ফুলৰে পৰাগৰেণু একেপাহ ফুলৰে গৰ্ভমুণ্ডত পৰিলে।
2. গীট’ন’গেমী (Geitonogamy): একেজোপা উদ্ভিদৰে এখন ফুলৰ পৰাগৰেণু আন এখন ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰিলে।
3. ইতৰ পৰাগযোগ (Xenogamy): এডাল উদ্ভিদৰ ফুলৰ পৰাগৰেণু আন এডাল সমগোত্ৰীয় উদ্ভিদৰ ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰিলে।

• পৰাগযোগৰ মাধ্যম: বতাহ (Anemophily), পানী (Hydrophily) আৰু কীট-পতংগ/প্ৰাণী (Zoophily/Entomophily)।

---

৪/ দ্বৈত নিষেচন (Double Fertilization) – আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ টপিক

পৰাগনলীকাডাল ভ্ৰূণস্থলীত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত দুটা পুং-গামেট (Male gametes) মুক্ত কৰি দিয়ে। ইয়াত দুটা নিষেচন প্ৰক্ৰিয়া একেলগে ঘটে:

1. চিনগেমী (Syngamy): এটা পুং-গামেট (n) ডিম্বাণুৰ (n) সৈতে মিলিত হৈ এটা ডিপ্লইড জাইগ’ট (2n) গঠন কৰে। ইয়াৰ পৰা পিছলৈ ভ্ৰূণ (Embryo) বিকাশ হয়।
2. ত্ৰিক সন্মিলন (Triple Fusion): দ্বিতীয় পুং-গামেটটো (n) কেন্দ্ৰীয় কোষত থকা দুটা মেৰু নিউক্লিয়াছৰ (2n) সৈতে মিলিত হৈ এটা ত্ৰিপ্লইড (3n) প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ নিউক্লিয়াছ (PEN) গঠন কৰে। ইয়াৰ পৰা পিছলৈ ভ্ৰূণপোষ (Endosperm) গঠিত হয়, যিয়ে ভ্ৰূণটোক খাদ্য যোগান ধৰে।

যিহেতু ভ্ৰূণস্থলীত দুবাৰ নিষেচন ঘটে, সেয়ে ইয়াক দ্বৈত নিষেচন (Double Fertilization) বোলে। ই কেৱল আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ এক অনন্য বৈশিষ্ট্য।

---

৫/ নিষেচন-উত্তৰ পৰিঘটনা (Post-fertilization Events)

নিষেচনৰ পিছত ফুলৰ অংশবোৰৰ তলত দিয়া ধৰণে পৰিৱৰ্তন হয়:

• ডিম্বক (Ovule) $\rightarrow$ বীজ (Seed) লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
• গৰ্ভাশয় (Ovary) $\rightarrow$ ফল (Fruit) লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
• জাইগ’ট$\rightarrow$ভ্ৰূণলৈ বিকশিত হয়।
• PEN $\rightarrow$ ভ্ৰূণপোষ বা শস্যলৈ (Endosperm) পৰিণত হয়।

---

💡 বিশেষ পৰিঘটনা (Special Modes)

• এপ’মিক্সিছ (Apomixis): নিষেচন নোহোৱাকৈয়ে বীজ উৎপাদন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। (যেনে: ঘাঁহ জাতীয় উদ্ভিদ, ছিট্ৰাছ ফল)।
• পাৰ্থেন’কাৰ্পি (Parthenocarpy): নিষেচন নোহোৱাকৈ ফল উৎপাদন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। এই ফলবোৰ বীজহীন (Seedless) হয়। (যেনে: কল)।
• বহুভ্ৰূণতা (Polyembryony): এটা বীজৰ ভিতৰত এটাতকৈ অধিক ভ্ৰূণ থকা অৱস্থা। (যেনে: কমলা, আম)।

---

পৰীক্ষাত ডাঙৰ প্ৰশ্নৰ বাবে “দ্বৈত নিষেচন” আৰু “ভ্ৰূণস্থলীৰ গঠন” চিত্ৰসহ ভালদৰে চাই যাব।