দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান (Class 12 Biology chapter 2 A ) পাঠ্যক্ৰমৰ পঞ্চম অধ্যায় “বংশগতি আৰু তাৰতম্যৰ সূত্ৰসমূহ” (Principles of Inheritance and Variation – Genetics) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি 30 টা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ) উত্তৰসহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
🧬 ১ নং খণ্ড: মেণ্ডেলীয় বংশগতি (Mendelian Genetics)
প্ৰশ্ন ১/ বংশগতি বিজ্ঞান বা জেনেক্সৰ পিতৃ (Father of Genetics) বুলি কাক জনা যায়?
(ক) চাৰ্লচ ডাৰউইন
(খ) গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল
(গ) থমাছ মৰগান
(ঘ) হুগ’ ডি ক্ৰীজ
উত্তৰ: (খ) গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল (Gregor Johann Mendel)
প্ৰশ্ন ২/ মেণ্ডেলে তেওঁৰ বংশগতিৰ পৰীক্ষাৰ বাবে মটৰ মাহ গছৰ (Pisum sativum) কেইযোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণ বা চৰিত্ৰ বাছি লৈছিল?
(ক) ৪ যোৰ
(খ) ৫ যোৰ
(গ) ৭ যোৰ
(ঘ) ১৪ যোৰ
উত্তৰ: (গ) ৭ যোৰ (সৰ্বমুঠ ১৪ টা বিপৰীতধৰ্মী উদ্ভিদ)
প্ৰশ্ন ৩/ মেণ্ডেলৰ এক-সংকৰণ ক্ৰছ বা ম’নোহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ (Monohybrid cross) F2 জনুৰ ফিন’টাইপিক অনুপাত কি আছিল?
(ক) ১:২:১
(খ) ৩:১
(গ) ৯:৩:৩:১
(ঘ) ১:১
উত্তৰ: (খ) ৩:১
প্ৰশ্ন ৪/ মেণ্ডেলৰ ম’নোহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 জনুৰ জিন’টাইপিক অনুপাত কি আছিল?
(ক) ৩:১
(খ) ৯:৩:৩:১
(গ) ১:২:১
(ঘ) ১:১:১:১
উত্তৰ: (গ) ১:২:১
প্ৰশ্ন ৫/ সংকৰ (Hybrid) জীৱ এটাৰ লগত তাৰ সমযুগ্মক প্ৰচ্ছন্ন পিতৃ-মাতৃৰ (Homozygous recessive parent) সংগম ঘটোৱা কাৰ্য্যক কি বোলে?
(ক) বেক ক্ৰছ (Back cross)
(খ) টেষ্ট ক্ৰছ (Test cross)
(গ) আউট ক্ৰছ
(ঘ) ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছ
উত্তৰ: (খ) টেষ্ট ক্ৰছ (ইয়াৰ দ্বাৰা অজ্ঞাত জীৱটোৰ জিন’টাইপ নিৰ্ণয় কৰা হয়)
প্ৰশ্ন ৬/ মেণ্ডেলৰ দ্বি-সংকৰণ ক্ৰছ বা ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ (Dihybrid cross) F2 জনুৰ ফিন’টাইপিক অনুপাত কি আছিল?
(ক) ৩:১
(খ) ১:২:১
(গ) ৯:৩:৩:১
(ঘ) ১:১:১:১
উত্তৰ: (গ) ৯:৩:৩:১
🌸 ২ নং খণ্ড: মেণ্ডেলবাদৰ ব্যতিক্ৰম (Deviations from Mendelism)
প্ৰশ্ন ৭/ ড্ৰেগন ফুল বা স্ন্যাপড্ৰেগন (Antirrhinum majus) গছৰ ৰঙা আৰু বগা ফুলৰ ক্ৰছ কৰিলে F1 জনুত গুলপীয়া ফুল পোৱা যায়। ই তলৰ কোনটো পৰিঘটনা সূচায়?
(ক) সম্পূৰ্ণ প্ৰকটতা
(খ) অসম্পূৰ্ণ প্ৰকটতা
(গ) সহ-প্ৰকটতা
(ঘ) বহু-এলেলবাদ
উত্তৰ: (খ) অসম্পূৰ্ণ প্ৰকটতা (Incomplete dominance)
প্ৰশ্ন ৮/ মানুহৰ ABO তেজৰ গ্ৰুপ (Blood groups) তলৰ কোনটো জিনীয় পৰিঘটনাৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ?
(ক) অসম্পূৰ্ণ প্ৰকটতা
(খ) সহ-প্ৰকটতা আৰু বহু-এলেলবাদ
(গ) বহুজিনীয় বংশগতি
(ঘ) প্লিঅ’ট্ৰপি
উত্তৰ: (খ) সহ-প্ৰকটতা আৰু বহু-এলেলবাদ (Codominance and Multiple Allelism)
প্ৰশ্ন ৯/ যেতিয়া এটা একক জিনে এটাতকৈ অধিক ভিন্ন লক্ষণ বা ফিন’টাইপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তেতিয়া সেই পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(ক) পলিজেনিক বংশগতি
(খ) প্লিঅ’ট্ৰপি
(গ) সহ-প্ৰকটতা
(ঘ) সংকৰণ
উত্তৰ: (খ) প্লিঅ’ট্ৰপি (যেনে: ফিনাইলকিট’নূৰীয়া বা কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা)(Pleiotropy)
প্ৰশ্ন ১০/ মানুহৰ ছালৰ ৰং (Skin colour) আৰু উচ্চতা তলৰ কোনটো বংশগতিৰ উদাহৰণ, য’ত একাধিক জিনে এটা লক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
(ক) প্লিঅ’ট্ৰপি
(খ) বহুজিনীয় বংশগতি
(গ) সহ-প্ৰকটতা
(ঘ) মেণ্ডেলীয় ক্ৰছ
উত্তৰ: (খ) বহুজিনীয় বংশগতি (Polygenic Inheritance)
🔬 ৩ নং খণ্ড: ক্ৰ’ম’জ’মীয় তত্ত্ব আৰু সংলগ্নতা (Chromosomal Theory & Linkage)
প্ৰশ্ন ১১/ বংশগতিৰ ক্ৰ’ম’জ’মীয় তত্ত্ব (Chromosomal Theory of Inheritance) পোনপ্ৰথমে কোনে আগবঢ়াইছিল?
(ক) গ্ৰেগৰ মেণ্ডেল
(খ) ৱাল্টাৰ ছাটন আৰু থিয়ড’ৰ ব’ভেৰী
(গ) থমাছ হাৰ্ট মৰগান
(ঘ) হেনকিং
উত্তৰ: (খ) ৱাল্টাৰ ছাটন আৰু থিয়ড’ৰ ব’ভেৰী (Sutton and Boveri)
প্ৰশ্ন ১২/ ফল-মাখি বা ড্ৰ’চফিলা (Drosophila melanogaster) লৈ পৰীক্ষামূলকভাৱে ক্ৰ’ম’জ’মীয় তত্ত্ব প্ৰমাণ কৰা বিজ্ঞানীগৰাকী কোন আছিল?
(ক) মেণ্ডেল
(খ) টি. এইচ. মৰগান
(গ) হুগ’ ডি ক্ৰীজ
(ঘ) পুনেট
উত্তৰ: (খ) টি. এইচ. মৰগান (তেওঁক পৰীক্ষামূলক জেনেক্সৰ পিতৃও বোলা হয়) (T.H. Morgan)
প্ৰশ্ন ১৩/ একেটা ক্ৰ’ম’জ’মতে থকা জিনসমূহ একেলগে বংশানুক্ৰমে যোৱাৰ প্ৰৱণতা বা ভৌতিক সংযোগক মৰগানে কি নাম দিছিল?
(ক) ক্ৰছিং অভাৰ (Crossing over)
(খ) সংলগ্নতা (Linkage)
(গ) পুনৰ্জাত বা ৰিকম্বিনেচন
(ঘ) মিউটেচন
উত্তৰ: (খ) সংলগ্নতা
প্ৰশ্ন ১৪/ জিনীয় মানচিত্ৰ বা ক্ৰ’ম’জ’ম মেপিং (Genetic Mapping) পোনপ্ৰথমে মৰগানৰ কোনগৰাকী ছাত্ৰই প্ৰস্তুত কৰিছিল?
(ক) আলফ্ৰেড ষ্টাৰ্টেভেণ্ট
(খ) ছাটন
(গ) পাংনেট
(ঘ) ক’ৰেন্স
উত্তৰ: (ক) আলফ্ৰেড ষ্টাৰ্টেভেণ্ট (Alfred Sturtevant)
♂️ ♀️ ৪ নং খণ্ড: লিংগ নিৰ্ধাৰণ (Sex Determination)
প্ৰশ্ন ১৫/ ফৰিং বা গ্ৰাছহপাৰৰ (Grasshopper) ক্ষেত্ৰত কোনটো লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি দেখা যায়?
(ক) XY-XX পদ্ধতি
(খ) XO-XX পদ্ধতি
(গ) ZW-ZZ পদ্ধতি
(ঘ) হ্যাপ্ল’-ডিপ্লইড পদ্ধতি
উত্তৰ: (খ) XO-XX পদ্ধতি (য’ত পুৰুষ ফৰিঙৰ কেৱল এটা X ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে)
প্ৰশ্ন ১৬/ চৰাই-চিৰিকটিৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে কোনটো পদ্ধতি প্ৰযোজ্য, য’ত স্ত্ৰী চৰাইজনী বিষমযুগ্মক (Heterogametic) হয়?
(ক) XX-XY
(খ) XX-XO
(গ) ZW-ZZ পদ্ধতি
(ঘ) কেৱল ডিপ্লইড
উত্তৰ: (গ) ZW-ZZ পদ্ধতি
প্ৰশ্ন ১৭/ মৌমাখিৰ (Honey bees) ক্ষেত্ৰত দেখা পোৱা বিশেষ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতিটোক কি বোলে?
(ক) হ্যাপ্ল’-ডিপ্লইড পদ্ধতি
(খ) ক্ৰ’ম’জ’মীয় পদ্ধতি
(গ) পৰিৱেশীয় পদ্ধতি
(ঘ) XO পদ্ধতি
উত্তৰ: (ক) হ্যাপ্ল’-ডিপ্লইড পদ্ধতি (য’ত পুৰুষ বা ড্ৰণবোৰ হ্যাপ্লইড আৰু স্ত্ৰীবোৰ ডিপ্লইড হয়)
প্ৰশ্ন ১৮/ মানুহৰ ক্ষেত্ৰত সন্তানটি ল’ৰা হ’ব নে ছোৱালী হ’ব, সেইটো সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
(ক) মাতৃৰ ডিম্বাণুৰ ওপৰত
(খ) পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ ওপৰত
(গ) পৰিৱেশৰ উষ্ণতাৰ ওপৰত
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (খ) পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ ওপৰত (পিতৃয়ে X নে Y ক্ৰ’ম’জ’ম প্ৰদান কৰিছে)
🩸 ৫ নং খণ্ড: জিনীয় ব্যাধি আৰু বিকাৰ (Genetic Disorders)
প্ৰশ্ন ১৯/ বংশাৱলী বিশ্লেষণ বা পেডিগ্ৰী এনালিচিছত (Pedigree Analysis) এটা খালী চতুৰ্ভুজ (Square) চিহ্নই কি বুজায়?
(ক) স্বাভাৱিক মহিলা
(খ) স্বাভাৱিক পুৰুষ
(গ) আক্ৰান্ত ব্যক্তি
(ঘ) লিংগহীন ব্যক্তি
উত্তৰ: (খ) স্বাভাৱিক পুৰুষ (Normal Male)
প্ৰশ্ন ২০/ তলৰ কোনটো এক্স-লিংকড প্ৰচ্ছন্ন (X-linked recessive) মেণ্ডেলীয় বিকাৰ, যাৰ বাবে তেজ গোট মৰা প্ৰক্ৰিয়া ব্যাহত হয়?
(ক) কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা
(খ) হেম’ফিলিয়া
(গ) ফিনাইলকিট’নূৰীয়া
(ঘ) থালাছেমিয়া
উত্তৰ: (খ) হেম’ফিলিয়া (ইয়াক ৰয়েল ডিজিজো বোলা হয়) (Haemophilia)
প্ৰশ্ন ২১/ পইণ্ট মিউটেচন বা বিন্দু উৎপৰিৱৰ্তনৰ (Point Mutation) এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ তলৰ কোনটো?
(ক) ডাউন ছিনড্ৰম
(খ) কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা
(গ) টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম
(ঘ) ৰং বৰ্ণান্ধতা
উত্তৰ: (খ) কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা (Sickle cell anemia)
প্ৰশ্ন ২২/ কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা ৰোগত হেম’গ্লবিনৰ বিটা শৃংখলৰ ৬ নং স্থানত থকা গ্লুটামিক এচিডৰ পৰিৱৰ্তে কোনটো এমিনো এচিড সংস্থাপিত হয়?
(ক) লাইচিন
(খ) ভেলিন
(গ) টাইৰ’চিন
(ঘ) গ্লাইচিন
উত্তৰ: (খ) ভেলিন (Valine)
প্ৰশ্ন ২৩/ থালাছেমিয়া (Thalassemia) ৰোগটো কি প্ৰকাৰৰ জিনীয় বিকাৰ?
(ক) অটোচ’মেল প্ৰকট
(খ) অটোচ’মেল প্ৰচ্ছন্ন গ্ল’বিন শৃংখলৰ ত্ৰুতি
(গ) এক্স-লিংকড প্ৰকট
(ঘ) ৱাই-লিংকড
উত্তৰ: (খ) অটোচ’মেল প্ৰচ্ছন্ন (Autosomal recessive)
🧬 ৬ নং খণ্ড: ক্ৰ’ম’জ’মীয় বিকাৰ (Chromosomal Disorders)
প্ৰশ্ন ২৪/ কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰমেটিডসমূহ পৃথক নোহোৱাৰ ফলত ক্ৰ’ম’জ’মৰ সংখ্যা এটা বা দুটা কম-বেছি হোৱা পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(ক) পলীপ্লইডী
(খ) এনিউপ্লইডী
(গ) মিউটেচন
(ঘ) ক্ৰছিং অভাৰ
উত্তৰ: (খ) এনিউপ্লইডী (Aneuploidy)
প্ৰশ্ন ২৫/ উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত কোষ বিভাজনৰ টেল’ফেজ পৰ্যায়ৰ পিছত চাইট’কাইনেছিছ নোহোৱাৰ বাবে গোটেই ক্ৰ’ম’জ’মৰ ছেট বৃদ্ধি পোৱা কাৰ্য্যক কি বোলে?
(ক) এনিউপ্লইডী
(খ) পলীপ্লইডী
(গ) মনিচ’মি
(ঘ) নলিচ’মি
উত্তৰ: (খ) পলীপ্লইডী (Polyploidy)
প্ৰশ্ন ২৬/ মানুহৰ ২১ নং অটোচ’ম ক্ৰ’ম’জ’মৰ ত্ৰিচ’মি (Trisomy 21) ৰ বাবে তলৰ কোনটো ক্ৰ’ম’জ’মীয় বিকাৰ হয়?
(ক) ক্লেইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম
(খ) টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম
(গ) ডাউন ছিনড্ৰম
(ঘ) এডৱাৰ্ড ছিনড্ৰম
উত্তৰ: (গ) ডাউন ছিনড্ৰম (Down’s Syndrome)
প্ৰশ্ন ২৭/ এজন পুৰুষৰ দেহত এটা অতিৰিক্ত X ক্ৰ’ম’জ’মৰ উপস্থিতিৰ বাবে হোৱা “47, XXY” বিন্যাসযুক্ত বিকাৰটোক কি বোলে?
(ক) ডাউন ছিনড্ৰম
(খ) ক্লেইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম
(গ) টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম
(ঘ) ছুপাৰ মেল
উত্তৰ: (খ) ক্লেইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম (ইয়াৰ ফলত পুৰুষজন বন্ধ্যা বা Sterile হয়)(Klinefelter’s Syndrome)
প্ৰশ্ন ২৮/ এগৰাকী মহিলাৰ দেহত এটা X ক্ৰ’ম’জ’মৰ অভাৱৰ বাবে হোৱা “45, XO” বিন্যাসযুক্ত ক্ৰ’ম’জ’মীয় বিকাৰটোৰ নাম কি?
(ক) ক্লেইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম
(খ) টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম
(গ) ডাউন ছিনড্ৰম
(ঘ) ফিনাইলকিট’নূৰীয়া
উত্তৰ: (খ) টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম (ইয়াৰ ফলত স্তনগ্ৰন্থিৰ বিকাশ নহয় আৰু মহিলাগৰাকী বন্ধ্যা হয়)
প্ৰশ্ন ২৯/ মেণ্ডেলৰ বংশগতিৰ সূত্ৰসমূহ ১৯০০ চনত কোন তিনিগৰাকী বিজ্ঞানীয়ে পুনৰ আৱিষ্কাৰ (Rediscovery of Mendel’s laws) কৰিছিল?
(ক) ৱাটছন, ক্ৰিক আৰু ৱিলকিন্স
(খ) ডি ক্ৰীজ, ক’ৰেন্স আৰু শ্বেৰমাক
(গ) ছাটন, ব’ভেৰী আৰু মৰগান
(ঘ) ডাৰউইন, লেমাৰ্ক আৰু ৱালেচ
উত্তৰ: (খ) ডি ক্ৰীজ, ক’ৰেন্স আৰু শ্বেৰমাক(De Vries, Correns, Tschermak)
প্ৰশ্ন ৩০/ তলৰ কোনটো অটোচ’মেল প্ৰকট (Autosomal dominant) মেণ্ডেলীয় বিকাৰৰ উদাহৰণ?
(ক) মায়’টনিক ডিষ্ট্ৰ’ফী
(খ) কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনта
(গ) হেম’ফিলিয়া
(ঘ) ফিনাইলকিট’নূৰীয়া
উত্তৰ: (ক) মায়’টনিক ডিষ্ট্ৰ’ফী (Myotonic dystrophy)