শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “মানৱ কল্যাণত অণুজীৱ” (Microbes in Human Welfare)-ৰ এক চমু আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:

১. ঘৰুৱা উৎপাদনত অণুজীৱ (Microbes in Household Products)

• দৈ প্ৰস্তুতকৰণ: LAB (Lactic Acid Bacteria) যেনে Lactobacillus-এ গাখীৰক দৈত পৰিণত কৰে। ই গাখীৰৰ ভিটামিন $B_{12}$-ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰি ইয়াৰ পুষ্টিগুণ বঢ়ায়।
• পাকঘৰত ব্যৱহাৰ: পাউৰুটী, ইডলি, দোচা আদি প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বেকাৰ্চ ইষ্ট (Baker’s Yeast) অৰ্থাৎ Saccharomyces cerevisiae ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ পৰা ওলোৱা $CO_2$ গেছৰ বাবে লাডুগুড়ি ফুলি উঠে।
• চীজ (Cheese) প্ৰস্তুতকৰণ: ‘ছুইচ চীজ’ (Swiss cheese)-ত থকা ডাঙৰ ফুটাৰ কাৰণ হ’ল Propionibacterium sharmanii বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপন্ন হোৱা $CO_2$ গেছ।

২. ঔদ্যোগিক উৎপাদনত অণুজীৱ (Microbes in Industrial Products)

• সুৰা তৈয়াৰ কৰিবলৈ: ইয়াত ব্ৰুৱাৰ্চ ইষ্ট (Brewer’s Yeast) অৰ্থাৎ Saccharomyces cerevisiae ব্যৱহাৰ কৰি ইথানল উৎপাদন কৰা হয়।
• এণ্টিবায়টিক (Antibiotics): আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে প্ৰথম এণ্টিবায়টিক পেনিচিলিন (Penicillin) আৱিষ্কাৰ কৰিছিল Penicillium notatum নামৰ ভেঁকুৰৰ পৰা।
• জৈৱ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু এনজাইম:
  • অৰ্গেনিক এচিড: চাইট্ৰিক এচিড (Aspergillus niger – ভেঁকুৰ), এচিটিক এচিড (Acetobacter aceti – বেক্টেৰিয়া), লেক্টিক এচিড (Lactobacillus – বেক্টেৰিয়া)।
  • এনজাইম: লাইপেজ (Lipase): কাপোৰৰ তেলৰ দাগ আঁতৰাবলৈ ডিটাৰজেণ্টত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পেক্টিনেজ আৰু প্ৰটিয়েজ: বটলৰ ফলৰ ৰস পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।
  • জৈৱ সক্ৰিয় অণু: স্ত্ৰেপ্ট’কাইনেজ (Streptokinase): তেজৰ নলীৰ তেজ জমা হোৱা অংশ (Clot) গলাবলৈ ‘ক্লট ব্লাষ্টাৰ’ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চাইক্ল’স্পৰিন-এ (Cyclosporin-A): অংগ সংৰোপণৰ সময়ত ইমিউন’ চাপ্ৰেচেণ্ট হিচাপে ব্যৱহাৰ হয় (উৎস: Trichoderma polysporum)। ষ্টেটিন (Statins): তেজৰ কলেষ্টেৰল হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয় (উৎস: Monascus purpureus)।

৩. আৱৰ্জনা বা মলি পানী শোধনত অণুজীৱ (Microbes in Sewage Treatment)

মলি পানী পৰিষ্কাৰ কৰা কাৰ্যক দুই পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হৈছে:

• প্ৰাথমিক শোধন (Primary Treatment): ই এক ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) আৰু অৱক্ষেপণৰ (Sedimentation) সহায়ত ডাঙৰ-সৰু আৱৰ্জনাবোৰ আঁতৰোৱা হয়।
• গৌণ বা জীৱবৈজ্ঞানিক শোধন (Secondary / Biological Treatment): ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল পানীৰ BOD (Biochemical Oxygen Demand) হ্ৰাস কৰা। পানীৰ BOD যিমান কম হ’ব, পানী সিমানেই পৰিষ্কাৰ হ’ব। ইয়াত বায়ৱীয় অণুজীৱ আৰু শেলাই লগ লাগি ফ্লকচ (Flocs) গঠন কৰে। ইয়াৰ পিছত অবায়ৱীয় বোকা পাচকত (Anaerobic sludge digester) মিথেন, হাইড্ৰ’জেন ছালফাইড আৰু $CO_2$ গেছ উৎপন্ন হয়।

৪. বায়’গেছ উৎপাদনত অণুজীৱ (Microbes in Biogas Production)

• গৰু-মহৰ গোবৰত প্ৰচুৰ পৰিমাণে সেলুল’জ থাকে।
• অবায়ৱীয় পৰিৱেশত গোবৰৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বেক্টেৰিয়াবোৰক মিথেন’জেন (Methanogens) বোলে (প্ৰধান উদাহৰণ: Methanobacterium)।
• বায়’গেছত মুখ্য উপাদান হিচাপে মিথেন ($CH_4$) গেছ থাকে।

৫. জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আৰু জৈৱ সাৰ (Biocontrol Agents & Biofertilisers)

• জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ: কীত-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সলনি অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, Bt-কপাহ-ত Bacillus thuringiensis বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰাই (Cry) প্ৰ’টিন ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভেঁকুৰ উদ্ভিদৰ ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণত Trichoderma ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বেকুল’ভাইৰাছ (Baculoviruses): ই কেৱল নিৰ্দিষ্ট অনিষ্টকাৰী কীট-পতংগ ধবংস কৰে, উপকাৰী জীৱৰ ক্ষতি নকৰে।
• জৈৱ সাৰ: মাটিৰ পুষ্টিগুণ বঢ়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জীৱসমূহ।
  • বেক্টেৰিয়া: Rhizobium (বটমাহৰ শিপাত নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে), Azospirillum, Azotobacter।
  • ভেঁকুৰ: মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza): Glomus গণৰ ভেঁকুৰে উদ্ভিদৰ শিপাৰ লগত সহজীৱিতা গঠন কৰি মাটিৰ পৰা ফছফৰাছ শোষণ কৰাত সহায় কৰে।
  • চায়’ন’বেক্টেৰিয়া (নীল-সেউজ শেলাই): Anabaena, Nostoc, Oscillatoria। ধান খেতিত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ জৈৱ সাৰ।