শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) পৰিস্থিতি বিজ্ঞান শাখাৰ দ্বিতীয় তথা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ” (Ecosystem)-ৰ এক সহজ আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:

১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনি আৰু কাৰ্য (Structure and Function of Ecosystem)

পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ জৈৱিক (জীৱিত) আৰু অজৈৱিক (অজীৱিত) উপাদানসমূহৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ এক প্ৰণালী। ইয়াৰ কাৰ্যক্ষম হ’বলৈ ৪ টা প্ৰধান উপাদানৰ প্ৰয়োজন:

• (ক) উৎপাদনশীলতা (Productivity): উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা জৈৱিক পদাৰ্থ প্ৰস্তুত কৰা হাৰ।
  • Primary Productivity (প্ৰাথমিক উৎপাদনশীলতা): একক সময়ত উদ্ভিদে উৎপন্ন কৰা মুঠ জৈৱিক পদাৰ্থ।
  • Gross Primary Productivity (GPP): উদ্ভিদে উৎপন্ন কৰা মুঠ শক্তিৰ হাৰ।
  • Net Primary Productivity (NPP): উদ্ভিদে নিজৰ শ্বসন কাৰ্যত (Respiration – R) ব্যৱহাৰ কৰাৰ পাছত অৱশিষ্ট থকা শক্তি। সমীকৰণ: NPP = GPP – R। উপভোক্তাৰ বাবে কেৱল এই NPP হে উপলব্ধ হয়।
• (খ) অপঘটন (Decomposition): মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জটিল জৈৱিক পদাৰ্থসমূহক অণুজীৱই সৰল অজৈৱিক পদাৰ্থলৈ ভাঙি দিয়া প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ৫ টা পৰ্যায় হ’ল— Fragmentation (খণ্ডীকৰণ), Leaching (প্ৰক্ষালন), Catabolism (অপকৰ্ষণ), Humification (হিউমাছ গঠন), আৰু Mineralisation (খনিজীকৰণ)।
• (গ) শক্তি প্ৰৱাহ (Energy Flow): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ মূল উৎস হ’ল সূৰ্যৰ পোহৰ (PAR – Photosynthetically Active Radiation, যাৰ মাত্ৰ ২-১০% উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰে)। শক্তি সদায় এদিশীয়ভাৱে (Unidirectional) গতি কৰে। লিন্ডেমেনৰ ১০% নিয়ম (10% Law): এটা পুষ্টিস্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী উচ্চ পুষ্টিস্তৰলৈ মাত্ৰ ১০% শক্তিহে স্থানান্তৰ হয়, বাকী ৯০% শক্তি তাপ হিচাপে অপচয় হয়।
• (ঘ) পুষ্টি চক্ৰ (Nutrient Cycling): মাটিৰ পৰা পুষ্টি উপাদান জীৱলৈ আৰু জীৱৰ পৰা পুনৰ মাটিলৈ আৱৰ্তন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (যেনে: গেছীয় চক্ৰ— কাৰ্বন চক্ৰ, আৰু পলসুৱা/লৱণ চক্ৰ— ফছফৰাছ চক্ৰ)।

২. খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জাল (Food Chain & Food Web)

• চাৰণ খাদ্য শৃংখল (Grazing Food Chain – GFC): ই উৎপাদকৰ (সেউজীয়া উদ্ভিদ) পৰা আৰম্ভ হৈ তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী প্ৰাণীলৈ গতি কৰে (যেনে: ঘাঁহ -> হৰিণ -> বাঘ)।
• মৃতজীৱী খাদ্য শৃংখল (Detritus Food Chain – DFC): ই মৃত জৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু ইয়াত অপঘাটক জীৱসমূহে (ভেঁকুৰ, বেক্টেৰিয়া) মুখ্য ভূমিকা লয়।
• খাদী জাল (Food Web): প্ৰকৃতি বহুতো খাদ্য শৃংখল পৰস্পৰ সংযোগ হৈ এক জালৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক সুস্থিৰতা প্ৰদান কৰে।

৩. পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ পিৰামিড (Ecological Pyramids)

চাৰ্লছ এলটনে আগবঢ়োৱা এই ধাৰণা অনুসৰি বিভিন্ন পুষ্টিস্তৰৰ জীৱসমূহৰ সম্পৰ্কক চিত্ৰৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰা হয়। পিৰামিড তিনি প্ৰকাৰৰ:

• সংখ্যাৰ পিৰামিড (Pyramid of Number): সচৰাচৰ ঘাঁহনি বা পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ই থিয় বা থিয়াকৃতিৰ (Upright) হয়। কিন্তু এডাল ডাঙৰ গছৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা চৰাই আৰু পৰজীৱীৰ ক্ষেত্ৰত ই উল্টা (Inverted) হ’ব পাৰে।
• জৈৱভৰৰ পিৰামিড (Pyramid of Biomass): মাটিত থকা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ই সদায় থিয় হয়। কিন্তু সাগৰ বা পুখুৰীত শেলাই আৰু মাছৰ ক্ষেত্ৰত ই উল্টা (Inverted) হয়, কাৰণ মাছৰ মুঠ ওজন প্লাংকটনতকৈ বেছি।
• শক্তিৰ পিৰামিড (Pyramid of Energy): এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পইণ্ট— শক্তিৰ পিৰামিড সদায় আৰু সকলো পৰিস্থিতিতন্ত্ৰতে থিয় (Always Upright) হয়। ই কেতিয়াও উল্টা হ’ব নোৱাৰে (১০% নিয়মৰ বাবে)।

৪. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰ বা ক্ৰমবিকাশ (Ecological Succession)

এটা নিৰ্দিষ্ট এলেকাত সময়ৰ লগে লগে জৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰণালীবদ্ধ আৰু পূৰ্বানুমানযোগ্য পৰিৱৰ্তন।

• প্ৰাথমিক ক্ৰমবিকাশ (Primary Succession): য’ত পূৰ্বে কোনো জীৱ নাছিল (যেনে: নতুনকৈ ওলোৱা লাভা, খালী শিল)। ই অতি ধীৰ প্ৰক্ৰিয়া।
• গৌণ ক্ৰমবিকাশ (Secondary Succession): য’ত পূৰ্বে জীৱ আছিল কিন্তু বানপানী বা জুই লাগি ধবংস হৈছে (যেনে: পৰিত্যক্ত খেতিপথাৰ, কটা হাবি)। ই তুলনামূলকভাৱে খৰতকীয়া।
• ক্ৰমবিকাশৰ পৰ্যায়: সৰ্বপ্ৰথম অহা প্ৰজাতিটোক পথপ্ৰদৰ্শক বা অগ্ৰগামী প্ৰজাতি (Pioneer species) বোলে (যেনে: শিলাঞ্চলত লাইকেন, আৰু পানীত ফাইট’প্লাংকটন)। একেবাৰে শেষত থিতাপি লোৱা স্থায়ী সম্প্ৰদায়টোক চৰম সম্প্ৰদায় (Climax community) বোলে (যেনে: ডাঙৰ অৰণ্য)।

পৰীক্ষাৰ শ্ৰেষ্ঠ প্ৰস্তুতিৰ বাবে আপোনাক কেনেধৰণৰ সহায় লাগে বাছনি কৰক: