সপ্তম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ “অধ্যায় ৬ : আমাৰ কাপোৰ” (Our Clothes / Fibre to Fabric) এক অতি ব্যৱহাৰিক আৰু প্ৰয়োজনীয় অধ্যায়। এই অধ্যায়টোত আমি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সূতা বা আঁহৰ (Fibres) উৎস আৰু সেইবোৰৰ পৰা কেনেকৈ কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়, সেই বিষয়ে বিতংভাৱে জানিব পাৰোঁ।
তলত এই অধ্যায়টোৰ মূল বিষয়বস্তুসমূহ সহজকৈ আলোচনা কৰা হ’ল:
১. আঁহ বা সূতাৰ প্ৰকাৰ (Types of Fibres)
কাপোৰ তৈয়াৰ কৰা আঁহসমূহক ঘাইকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
- প্ৰাকৃতিক আঁহ (Natural Fibres): যিবোৰ আঁহ উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ পৰা পোৱা যায়।
- উদ্ভিদজাত আঁহ: কপাহ (Cotton), মৰাপাট (Jute)।
- প্ৰাণীজাত আঁহ: ঊণ বা উল (Wool), পাটসূতা বা ৰেচম (Silk)।
- কৃত্ৰিম বা সংশ্লেষিত আঁহ (Synthetic Fibres): যিবোৰ মানুহে কাৰখানাত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সহায়ত প্ৰস্তুত কৰে। (যেনে- নাইলন, পলিএষ্টাৰ, এক্ৰিলিক)।
২. ঊণ বা উল (Wool)
ঊণ এবিধ অতি জনপ্ৰিয় প্ৰাণীজাত আঁহ। ইয়াৰ গুণাগুণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ তলত দিয়া ধৰণৰ:
- উৎস: ভেড়া, ছাগলী (যেনে- কাশ্মীৰী ছাগলীৰ পৰা পোৱা পশমিনা উল), য়াক (Yak), উট আৰু শহাপহুৰ নোমৰ পৰা উল পোৱা যায়। ইহঁতৰ শৰীৰৰ ঘন নোমে বতাহ আৱদ্ধ কৰি ৰাখে, যিয়ে ঠাণ্ডাৰ দিনত শৰীৰ গৰম কৰি ৰাখিবলৈ সহায় কৰে।
- উল প্ৰস্তুতকৰণৰ ধাপসমূহ:
- নোম কটা (Shearing): সাধাৰণতে গৰমৰ দিনত ভেড়াৰ গাৰ পৰা নোম খজোৱা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা ভেড়াজোপাৰ কোনো কষ্ট নহয়।
- ধোৱা বা চাফা কৰা (Scouring): কটা নোমবোৰ ডাঙৰ পাত্ৰত ধুই তাত থকা ধূলি, মলি আৰু তেলীয়া পদাৰ্থ (Grease) আঁতৰোৱা হয়।
- বাচনি কৰা (Sorting): নোমবোৰৰ গুণাগুণ বা গাঁথনি অনুসৰি কাৰখানাত বেলেগ বেলেগ কৰা হয়।
- আঁহ ফণীওৱা (Carding & Rolling): আঁহবোৰ চিধা কৰা হয় আৰু সূতালৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়, যাক কাপোৰ ববলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩. পাটসূতা বা ৰেচম (Silk)
পাটসূতা হৈছে এবিধ অতি মিহি, উজ্জ্বল আৰু শক্তিশালী প্ৰাকৃতিক আঁহ।
- ৰেচম পালন (Sericulture): বাণিজ্যিকভাবে পাটসূতা উৎপাদন কৰিবলৈ পাটপলু পুহিবলৈ কৰা ব্যৱস্থাক ৰেচম পালন বা ‘চেৰীকালচাৰ’ বোলে।
- পাটপলুৰ জীৱন চক্ৰ (Life Cycle of Silk Moth):
- মাইকী পাটকলাই নুনী গছৰ (Mulberry) পাতত কণী পাৰে।
- কণীৰ পৰা পলু বা কেটাৰপিলৰ (Caterpillar) জন্ম হয়। ইহঁতে নুনী গছৰ পাত খাই ডাঙৰ হয়।
- পলুটোৱে নিজৰ চাৰিওফালে প্ৰটিনযুক্ত এবিধ লেলাটিৰে এটা আৱৰণ তৈয়াৰ কৰে, যাক লেটা বা কঁকোণ (Cocoon) বোলে। ইয়াৰ ভিতৰতে পলুটো ‘পিউপা’ (Pupa) অৱস্থালৈ সলনি হয়।
- সূতা আহৰণ: কঁকোণবোৰ গৰম পানীত উতলাই বা ভাপ দি তাৰ পৰা পাটৰ সূতাবোৰ এৰুৱাই অনা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘ৰিলিং’ (Reeling) বোলে।
৪. অসমৰ ৰেচম উদ্যোগ (Silk Industry of Assam)
অসমৰ অৰ্থনীতিত আৰু সংস্কৃতিত কাপোৰ উদ্যোগে এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰিছে। অসমত ঘাইকৈ তিনি প্ৰকাৰৰ পাটসূতা পোৱা যায়:
- মুগা (Muga): ই কেৱল অসমতে পোৱা যায়। ইয়াৰ ৰং সোণালী আৰু ই অতি দীৰ্ঘস্থায়ী। মুগা পলুৱে চোম গছৰ পাত খায়।
- এৰী (Eri): ইয়াৰ সূতা অলপ খহটা আৰু গৰম। এৰী পলুৱে এৰাগছৰ পাত খায়।
- পাট (Pat/Mulberry Silk): ই বগা ৰঙৰ এবিধ অতি মিহি আৰু উজ্জ্বল সূতা।