Here is a concise, exam-ready summary note for Chapter 5: Reproduction in Plants (Summary Note) in Assamese .
সপ্তম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ “অধ্যায় ৫ : উদ্ভিদৰ প্ৰজনন আৰু বংশবিস্তাৰ” (Reproduction in Plants) আন এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। সকলো জীৱই নিজৰ অস্তিত্ব বচাই ৰাখিবলৈ নিজৰ নিচিনা নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰে। যি প্ৰক্ৰিয়াৰে জীৱই নিজৰ বংশ বৃদ্ধি কৰে, তাকে প্ৰজনন বোলে।
তলত এই অধ্যায়টোৰ মূল বিষয়বস্তুসমূহ সহজকৈ আলোচনা কৰা হ’ল:
১. প্ৰজননৰ প্ৰকাৰ (Types of Reproduction)
উদ্ভিদৰ প্ৰজনন প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত:
- অযৌন প্ৰজনন (Asexual Reproduction): এই প্ৰক্ৰিয়াত বীজ নোহোৱাকৈয়ে নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াত কেৱল এটা পিতৃ-মাতৃ উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজন হয়।
- যৌন প্ৰজনন (Sexual Reproduction): এই প্ৰক্ৰিয়াত পুং-জনন কোষ আৰু স্ত্ৰী-জনন কোষৰ মিলনৰ ফলত বীজ উৎপন্ন হয় আৰু সেই বীজৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হয়।
২. অযৌন প্ৰজননৰ বিভিন্ন পদ্ধতি
উদ্ভিদে বিভিন্ন উপায়েৰে অযৌন প্ৰজনন কৰে:
- অংগজ প্ৰজনন (Vegetative Propagation): উদ্ভিদৰ অংগ যেনে— শিপা, কাণ্ড, পাত বা মুকুলৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
- উদাহৰণ: গোলাপৰ ডাল কাটি ৰুলে নতুন গছ হয় (কাণ্ড), আদা বা আলুৰ পৰা নতুন গছ গজে (ৰূপান্তৰিত কাণ্ড), দুপৰ টেঙাৰ পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ ওলায় (পাত)।
- মুকুলন বা বাডিং (Budding): ইষ্ট (Yeast) নামৰ এককোষী জীৱৰ দেহত এক সৰু ফোঁহাৰ দৰে অংশ ওলায়, যাক মুকুল (Bud) বোলে। এই মুকুলটো বাঢ়ি গৈ মূল দেহৰ পৰা এৰাই পৰি নতুন ইষ্ট গঠন কৰে।
- খণ্ডন (Fragmentation): শেলাই (Spirogyra) আদি জলজ উদ্ভিদে পানী আৰু পুষ্টি পালে নিজৰ দেহটোক দুই বা ততোধিক খণ্ডত বিভক্ত কৰে। প্ৰতিটো খণ্ডই পিছলৈ একোখন নতুন শেলাই হিচাপে বৃদ্ধি পায়।
- ৰেণু গঠন (Spore Formation): ভেঁকুৰ (Fungus) আৰু ঢেকীয়া (Fern) জাতীয় উদ্ভিদে বতাহত ভাঁহি থকা অতি সূক্ষ্ম ৰেণুৰ (Spores) সহায়ত বংশ বিস্তাৰ কৰে। অনুকূল পৰিৱেশ পালে এই ৰেণুবোৰ গজালি মেলি নতুন উদ্ভিদ হয়।
৩. যৌন প্ৰজনন আৰু ফুলৰ গাঁথনি
ফুল হ’ল উদ্ভিদৰ প্ৰধান প্ৰজনন অংগ। ফুলৰ মূল অংশসমূহ হ’ল:
- পুংস্তৱক (Stamen): ই ফুলৰ মতা অংশ। ইয়াৰ দুটা ভাগ থাকে— পৰাগধানী (Anther) আৰু পুংকেশৰ (Filament)। পৰাগধানীত পৰাগৰেণু (Pollen grains) উৎপন্ন হয়, য’ত পুং-জনন কোষ থাকে।
- গৰ্ভস্তৱক (Pistil / Carpel): ই ফুলৰ মাইকী অংশ। ইয়াৰ তিনিটা ভাগ থাকে— গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary)। গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত ডিম্বক (Ovule) থাকে, য’ত স্ত্ৰী-জনন কোষ বা ডিম্বাণু থাকে।
ফুলৰ প্ৰকাৰ:
- একলিংগী ফুল (Unisexual Flower): যিবোৰ ফুলত কেৱল পুংস্তৱক বা কেৱল গৰ্ভস্তৱক থাকে। (যেনে- অমিতা, তৰমুজ, মাকৈ)।
- উভয়লিংগী ফুল (Bisexual Flower): যিবোৰ ফুলত পুংস্তৱক আৰু গৰ্ভস্তৱক দুয়োটা থাকে। (যেনে- সৰিয়হ, জবা, গোলাপ)।
৪. পৰাগযোগ (Pollination)
ফুলৰ পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগৰেণু গৈ একেজোপা বা আন এজোপা ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক পৰাগযোগ বোলে। ই দুবিধ:
- স্ব-পৰাগযোগ (Self-pollination): যেতিয়া একেটা ফুলৰে বা একেজোপা গছৰে আন এটা ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰাগৰেণু পৰে।
- ইতৰ-পৰাগযোগ (Cross-pollination): যেতিয়া এখন ফুলৰ পৰাগৰেণু বতাহ, পানী বা পতংগৰ (মৌমাখি, পখিলা) দ্বাৰা কঢ়িয়াই নি একে জাতীয় অন্য এজোপা গছৰ ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰে।
৫. নিষেচন, ফল আৰু বীজ গঠন (Fertilization & Fruit)
- নিষেচন: পুং-জনন কোষ আৰু স্ত্ৰী-জনন কোষৰ মিলন হৈ যুগ্মানু বা জাইগ’ট (Zygote) গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক নিষেচন বোলে।
- নিষেচনৰ পিছত গৰ্ভাশয়টো ডাঙৰ হৈ ফল (Fruit) লৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু ডিম্বকবিলাকৰ পৰা বীজ (Seed) গঠন হয়। ফুলৰ বাকী অংশবোৰ (পাহি, বৃত্যংশ) শুকাই সৰি পৰে।
৬. বীজৰ বিস্তাৰণ (Seed Dispersal)
একে ঠাইতে সকলো বীজ সৰি পৰিলে গছবোৰৰ মাজত পোহৰ, পানী আৰু ঠাইৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা হ’ব। সেইবাবে বীজবোৰ দূৰ-দূৰণিলৈ বিস্তাৰিত হোৱাটো জৰুৰী।
- বতাহৰ দ্বাৰা: শিমলু, আকণ আদিৰ দৰে পাতল আৰু নোমাল বীজ বতাহত উৰি বহুদূৰলৈ যায়।
- পানীৰ দ্বাৰা: ডাব বা নাৰিকলৰ দৰে ফল পানীৰ সোঁতত উটি গৈ অন্য ঠাই পায়।
- প্ৰাণীৰ দ্বাৰা: কঁটোহী বা হাকোটা থকা কিছুমান বীজ (যেনে- এক্সেন্থিয়াম) প্ৰাণীৰ গাত লাগি ধৰি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়। আম, কঁঠাল আদি ফল মানুহ বা প্ৰাণীয়ে খাই বীজবোৰ দূৰত পেলাই দিয়ে।