AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ দশম অধ্যায় তৰংগ আলোকবিজ্ঞান (Wave Optics) – ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ১০: তৰংগ আলোকবিজ্ঞান (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ পোহৰৰ তৰংগ তত্ত্ব (Wave theory of light) সৰ্বপ্ৰথম কোনে আগবঢ়াইছিল?
(a) চাৰ আইজাক নিউটন
(b) ক্ৰীষ্টিয়ান হাইগেনচ
(c) থমাছ ইয়ং
(d) মেক্স প্লাংক
উত্তৰ: (b) ক্ৰীষ্টিয়ান হাইগেনচ (Christian Huygens)

২/ পোহৰৰ কণা তত্ত্ব (Corpuscular theory) কোনে আগবঢ়াইছিল?
(a) হাইগেনচ
(b) নিউটন
(c) ফ্ৰেনেল
(d) মেক্সৱেল
উত্তৰ: (b) নিউটন (Newton)

৩/ একে দশাত কঁপি থকা কণা থকা বিন্দুৰ সমষ্টিক বা সঞ্চাৰ পথক কি বোলা হয়?
(a) ৰশ্মিগুচ্ছ (Beam)
(b) তৰংগাগ্ৰ (Wavefront)
(c) তৰংগদৈৰ্ঘ্য
(d) দশা পাৰ্থক্য
উত্তৰ: (b) তৰংগাগ্ৰ (Wavefront)

৪/ এটা বিন্দু উৎসৰ (Point source) পৰা নিৰ্গাত হোৱা তৰংগাগ্ৰৰ আকৃতি কেনেকুৱা হয়?
(a) সমতল (Plane)
(b) গোলকীয় (Spherical)
(c) চুঙাকৃতিৰ (Cylindrical)
(d) উপবৃত্তাকাৰ
উত্তৰ: (b) গোলকীয় (Spherical)

৫/ এটা ৰৈখিক বা সৰল ৰেখাকাৰ উৎসৰ (Line source) পৰা উৎপন্ন হোৱা তৰংগাগ্ৰৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
(a) গোলকীয়
(b) চুঙাকৃতিৰ
(c) সমতল
(d) শংকু আকৃতিৰ
উত্তৰ: (b) চুঙাকৃতিৰ (Cylindrical)

---

৬/ অসীম দূৰত্বত থকা পোহৰৰ উৎসৰ পৰা অহা তৰংগাগ্ৰ সদায় কেনেকুৱা হয়?
(a) গোলকীয়
(b) সমতল
(c) চুঙাকৃতিৰ
(d) এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) সমতল (Plane wavefront)

৭/ পোহৰৰ ব্যতিচাৰ (Interference of light) পৰীক্ষামূলকভাৱে প্ৰথম কোনে প্ৰদৰ্শন কৰিছিল?
(a) হাইগেনচ
(b) থমাছ ইয়ং
(c) ফ্ৰেনেল
(d) মালুচ
উত্তৰ: (b) থমাছ ইয়ং(১৮০১ চনত ইয়ঙৰ দ্বি-ছিদ্ৰ পৰীক্ষাৰ সহায়ত) (Thomas Young)

৮/ ব্যতিচাৰ পৰিঘটনাটো ঘটিবলৈ পোহৰৰ উৎস দুটা কেনেকুৱা হ’ব লাগিব?
(a) অতি তীব্ৰ হ’ব লাগিব
(b) সুসংহত উৎস (Coherent sources) হ’ব লাগিব
(c) বেলেগ বেলেগ তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ হ’ব লাগিব
(d) লঘু মাধ্যমৰ হ’ব লাগিব
উত্তৰ: (b) সুসংহত উৎস (Coherent sources) (অৰ্থাৎ সিহঁতৰ কম্পনাংক একে আৰু দশা পাৰ্থক্য স্থিৰ হ’ব লাগিব)

৯/ সুগঠনকাৰী বা গঠনাত্মক ব্যতিচাৰৰ (Constructive Interference) বাবে পথ পাৰ্থক্য (Δ x) কিমান হ’ব লাগে?
(a) $Δ x = nλ$
(b) $\Delta x = (2n+1)\frac{\lambda}{2}$
(c) $Δ x = (2n-1)λ$
(d) $Δ x = 0$কেৱল
উত্তৰ: (a) Δ x = nλ (য‘ত n = 0, 1, 2, $\dots$)

১০/ ধ্বংসাত্মক ব্যতিচাৰৰ (Destructive Interference) বাবে দুটা তৰংগৰ মাজৰ পথ পাৰ্থক্য (Δ x) হ’ব লাগে—
(a) $Δ x = nλ$
(b) $\Delta x = (2n+1)\frac{\lambda}{2}$
(c) $Δ x = n²λ$
(d) শূন্য
উত্তৰ: (b) $\Delta x = (2n+1)\frac{\lambda}{2}$

---

১১/ ইয়ঙৰ দ্বি-ছিদ্ৰ পৰীক্ষাত পটিৰ প্ৰস্থ বা ফ্ৰিঞ্জ প্ৰস্থ (Fringe Width, β) ৰ সূত্ৰটো হ’l—
(a) $\beta = \frac{\lambda D}{d}$
(b) $\beta = \frac{\lambda d}{D}$
(c) $\beta = \frac{D d}{\lambda}$
(d) $\beta = \frac{\lambda^2 D}{d}$
উত্তৰ: (a) $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ (য‘t D ছিদ্ৰ আৰু পৰ্দাৰ দূৰত্ব, d ছিদ্ৰ দুটাৰ মাজৰ দূৰত্ব)

১২/ যদি ইয়ঙৰ সমগ্ৰ পৰীক্ষামূলক সঁজুলিটো পানীত ডুবাই দিয়া হয়, তেন্তে ফ্ৰিঞ্জৰ প্ৰস্থ (β) কি হ’ব?
(a) বৃদ্ধি পাব
(b) হ্ৰাস পাব
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
(d) ফ্ৰিঞ্জবোৰ নোহোৱা হৈ যাব
উত্তৰ: (b) হ্ৰাস পাব(কাৰণ পানীত পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য হ্ৰাস পায়, $\lambda’ = \frac{\lambda}{n}$ আৰু $\beta \propto \lambda$)

১৩/ দুটা সুসংহত তৰংগৰ বিস্তাৰ (Amplitude) ৰ অনুপাত 2:1 হ’লে ব্যতিচাৰ আৰ্হিৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন তীব্ৰতাৰ অনুপাত $(I_{max} : I_{min})$ কিমান হ’ব?
(a) 4 : 1
(b) 9 : 1
(c) 2 : 1
(d) 3 : 1
উত্তৰ: (b) 9 : 1(যিহেতু $\frac{I_{max}}{I_{min}} = \left(\frac{a_1+a_2}{a_1-a_2}\right)^2 = \left(\frac{2+1}{2-1}\right)^2 = \frac{9}{1})$

১৪/ পোহৰৰ কোনো তীক্ষ্ণ প্ৰান্ত বা সৰু ছিদ্ৰৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যাওঁতে বেঁকা হৈ যোৱা বা জ্যামিতিক ছাঁৰ অঞ্চললৈ প্ৰৱেশ কৰা পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(a) ব্যতিচাৰ (Interference)
(b) অপবৰ্তন (Diffraction)
(c) মেৰুকৰণ (Polarisation)
(d) প্ৰতিসৰণ
উত্তৰ: (b) অপবৰ্তন (Diffraction)

১৫/ পোহৰৰ অপবৰ্তন দেখিবলৈ হ’লে প্ৰতিবন্ধক বা ছিদ্ৰৰ আকাৰ (a) কেনেকুৱা হ’ব লাগে?
(a) পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য (λ) ৰ তুলনাত অতি ডাঙৰ
(b) পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য (λ) ৰ ক্ৰমৰ বা সমানুপাতিক
(c) সদায় স্থিৰ
(d) ১ মিটাৰতকৈ বেছি
উত্তৰ: (b) পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য (λ) ৰ ক্ৰমৰ বা সমানুপাতিক ; (a ≈ λ)

---

১৬/ একক ছিদ্ৰৰ অপবৰ্তনত (Single Slit Diffraction) কেন্দ্ৰীয় মুখ্য সৰ্বোচ্চ পটিৰ কৌণিক প্ৰস্থ (Angular width of central maximum) —
(a) $\theta = \frac{\lambda}{a}$
(b)$\theta = \frac{2\lambda}{a}$
(c) $\theta = \frac{\lambda}{2a}$
(d) $\theta = \frac{a}{\lambda}$
উত্তৰ: (b) $\theta = \frac{2\lambda}{a}$

১৭/ পোহৰৰ ব্যতিচাৰ আৰু অপবৰ্তন পৰিঘটনাই পোহৰৰ কোনটো প্ৰকৃতিক প্ৰমাণ কৰে?
(a) কণা প্ৰকৃতি (Particle nature)
(b) তৰংগ প্ৰকৃতি (Wave nature)
(c) কোৱাণ্টাম প্ৰকৃতি
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) তৰংগ প্ৰকৃতি (Wave nature)

১৮/ এটা আলোকীয় সঁজুলিৰ (যেনে- অণুবীক্ষণ বা দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰ) বিভেদন ক্ষমতা (Resolving Power) ইয়াৰ বিভেদন সীমা (Limit of resolution) ৰ—
(a) সমানুপাতিক
(b) ব্যস্তানুপাতিক
(c) বৰ্গৰ সমানুপাতিক
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) ব্যস্তানুপাতিক(অর্থাৎ বিভেদন ক্ষমতা = $\frac{1}{\text{Limit of resolution}})$

১৯/ এটা জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ (Telescope) বিভেদন ক্ষমতাৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a) $\text{R.P.} = \frac{d}{1.22\lambda}$
(b) $\text{R.P.} = \frac{1.22\lambda}{d}$
(c) $\text{R.P.} = \frac{2n\sin\beta}{\lambda}$
(d) $\text{R.P.} = \frac{\lambda}{2d}$
উত্তৰ: (a) $\text{R.P.} = \frac{d}{1.22\lambda}$(য‘ত d হ‘ল অভিলক্ষ্যৰ বিন্ধা বা ব্যাস)

২০/ পোহৰৰ কোনটো পৰিঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে পোহৰ এবিধ তিৰ্যক তৰংগ (Transverse wave)?
(a) ব্যতিচাৰ
(b) অপবৰ্তন
(c) মেৰুকৰণ
(d) বিচ্ছুৰণ
উত্তৰ: (c) মেৰুকৰণ (Polarisation) (টোকা: শব্দ তৰংগ অনুদৈৰ্ঘ্য বাবে ইয়াৰ মেৰুকৰণ নহয়, কেৱল তিৰ্যক তৰংগৰহে মেৰুকৰণ হয়)

---

২১/ অধ্ৰুৱীকৃত বা সাধাৰণ পোহৰ টোৰমালাইন স্ফটিকৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গ’লে ইয়াৰ তীব্ৰতা (Intensity)—
(a) দুগুণ হয়
(b) আধা হয় $(\frac{I_0}{2})$
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকে
(d) শূন্য হয়
উত্তৰ: (b) আধা হয় $(\frac{I_0}{2})$

২২/ মালুচৰ সূত্ৰ (Malus’s Law) অনুসৰি বিশ্লেষকৰ পৰা ওলাই অহা মেৰুকৃত পোহৰৰ তীব্ৰতা (I) হ’ল—
(a) $I = I_0 \cos\theta$
(b) $I = I_0 \cos^2\theta$
(c) $I = I_0 \sin^2\theta$
(d) $I = I_0 \tan\theta$
উত্তৰ: (b)$I = I_0 \cos^2\theta$

২৩/ ব্ৰুষ্টাৰৰ সূত্ৰ (Brewster’s Law) অনুসৰি মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক (n) আৰু মেৰুকৰণ কোণ (i$_p$) ৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $n = \sin i_p$
(b) $n = \cos i_p$
(c) $n = \tan i_p$
(d) $n = \cot i_p$
উত্তৰ: $(c) n = \tan i_p$

২৪/ যেতিয়া পোহৰ মেৰুকৰণ কোণত ($i_p$) আপতিত হয়, তেতিয়া প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু প্ৰতিসৰিত ৰশ্মিৰ মাজৰ কোণ কিমান হয়?
(a) 0°
(b) 45°
(c) 90°
(d) 180°
উত্তৰ: (c) 90° (পৰস্পৰ লম্ব হয়)

২৫/ তলৰ কোনবিধ তৰংগৰ মেৰুকৰণ (Polarisation) কৰিব নোৱাৰি?
(a) অনাতঁৰ বা ৰেডিঅ’ তৰংগ
(b) এক্স-ৰে (X-rays)
(c) শব্দ তৰংগ (Sound waves)
(d) অবলোহিত ৰশ্মি
উত্তৰ: (c) শব্দ তৰংগ (Sound waves)(যিহেতু শব্দ এবিধ অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ)

---

২৬/ এখন পোহৰৰ ৰশ্মি বায়ুৰ পৰা কাঁচৰ পৃষ্ঠত মেৰুকৰণ কোণত আপতিত হৈছে। কাঁচৰ প্ৰতিসৰণাংক $\sqrt{3}$ হ’লে আপতন কোণ বা মেৰুকৰণ কোণৰ ($i_p$) মান কিমান?
(a) 30°
(b) 45°
(c) 60°
(d) 90°
উত্তৰ: (c) 60° (যিহেতু$\tan i_p = \sqrt{3} \implies i_p = 60^\circ)$

২৭/ ব্যতিচাৰ পটি আৰু অপবৰ্তন পটিৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যটো হ’ল—
(a) ব্যতিচাৰৰ সকলো উজ্জ্বল পটিৰ উজ্জ্বলতা সমান, কিন্তু অপবৰ্তনত কেন্দ্ৰৰ পৰা দূৰলৈ গ’লে উজ্জ্বলতা ক্ৰমান্বয়ে কমে।
(b) ব্যতিচাৰত ক’লা পটিবোৰ সম্পূৰ্ণ ক’লা নহয়।
(c) অপবৰ্তনত পটিৰ প্ৰস্থ সদায় সমান থাকে।
(d) এটাও নহয়।
উত্তৰ: (a) ব্যতিচাৰৰ সকলো উজ্জ্বল পটিৰ উজ্জ্বলতা সমান, কিন্তু অপবৰ্তনত…

২৮/ তলৰ কোনটোৱে ফ্ৰেনেল দূৰত্ব $(Fresnel Distance, Z_F)$বুজায়?
(a) $Z_F = \frac{a^2}{\lambda}$
(b) $Z_F = \frac{\lambda}{a^2}$
(c)$Z_F = \frac{a}{\lambda}$
(d)$Z_F = a\cdot\lambda$
উত্তৰ: $(a) Z_F = \frac{a^2}{\lambda}$(য‘ত ৰশ্মি আলোকবিজ্ঞান বৈধ হৈ থাকে)

২৯/ পোহৰৰ ব্যতিচাৰ পৰিঘটনাত—
(a) শক্তি সৃষ্টি হয়
(b) শক্তি ধ্বংস হয়
(c) শক্তিৰ কেৱল পুনৰ বিতৰণ ঘটে
(d) আধান সংৰক্ষিত হয়
উত্তৰ: (c) শক্তিৰ কেৱল পুনৰ বিতৰণ ঘটে(ই শক্তি সংৰক্ষণ নীতি মানি চলে)

৩০/ চাবোনৰ ফেন বা পানীত থকা তেলৰ টোপালত বগা পোহৰ পৰিলে ৰঙীন দেখা যোৱাৰ মূল কাৰণটো হ’ল পোহৰৰ—
(a) বিচ্ছুৰণ
(b) অপবৰ্তন
(c) ব্যতিচাৰ
(d) মেৰুকৰণ
উত্তৰ: (c) ব্যতিচাৰ (Interference) (পাতল স্তৰৰ ব্যতিচাৰ বা Thin film interference-ৰ বাবে)

---

পৰীক্ষাৰ বিশেষ টিপছ: এই অধ্যায়ৰ পৰা Huygens’ Principle ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰতিফলন/প্ৰতিসৰণৰ নিয়মৰ প্ৰমাণ, ইঙৰ দ্বি-ছিদ্ৰ পৰীক্ষাৰ ফ্ৰিঞ্জ প্ৰস্থ (β) উলিওৱা প্ৰমাণ আৰু অংক, আৰু ব্ৰুষ্টাৰৰ সূত্ৰ ($n = \tan i_p$) ফাইনাল পৰীক্ষাৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।