AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় “নিউক্লিয়াছ” (Nuclei)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ১৩: নিউক্লিয়াছ (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰট’ন আৰু নিউট্ৰনক একেলগে কি বোলা হয়?
(a) ইলেক্ট্ৰন
(b) পজিট্ৰন
(c) নিউক্লিয়ন
(d) মেছন
উত্তৰ: (c) নিউক্লিয়ন (Nucleons)

২/ নিউট্ৰন (Neutron) কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(a) জে জে থমছন
(b) আৰ্নেষ্ট ৰাডাৰফৰ্ড
(c) জেমছ চাডৱিক
(d) নীলছ ব’ৰ
উত্তৰ: (c) জেমছ চাডৱিক (James Chadwick)

৩/ নিউক্লিয়াছৰ ব্যাসাৰ্ধ (R) আৰু ইয়াৰ ভৰ সংখ্যা (A) ৰ মাজৰ গাণিতিক সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $R = R_0 A$
(b) $R = R_0 A^{1/3}$
(c) $R = R_0 A^3$
(d) $R = \frac{R_0}{A}$
উত্তৰ: (b) $R = R_0 A^{1/3}$(য‘ত $R_0 \approx 1.2 \times 10^{-15} \text{ m}$ বা $1.2 \text{ fm})$

৪/ নিউক্লিয়াছৰ ঘনত্ব (Nuclear Density) ইয়াৰ ভৰ সংখ্যা (A) ৰ ওপৰত কেনেকৈ নিৰ্ভৰ কৰে?
(a) ই ভৰ সংখ্যাৰ সমানুপাতিক
(b) ই ভৰ সংখ্যাৰ ব্যস্তানুপাতিক
(c) ই ভৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে
(d) ই $A^{1/3}$ ৰ লগত সলনি হয়
উত্তৰ: (c) ই ভৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে(ইয়াৰ মান প্ৰায় $2.3 \times 10^{17} \text{ kg/m}^3$ হয়) (সকলো নিউক্লিয়াছৰ ঘনত্ব প্ৰায় ধ্ৰুৱক)

৫/ সমান পৰমাণু ক্ৰমাংক (Z) কিন্তু বেলেগ বেলেগ ভৰ সংখ্যা (A) থকা পৰমাণুবোৰক কি বোলে?
(a) আইছ’ট’প (Isotopes)
(b) আইছ’বাৰ (Isobars)
(c) আইছ’ট’ন (Isotones)
(d) আইছ’মাৰ
উত্তৰ: (a) আইছ’ট’প (Isotopes)(যেনে– $_1\text{H}^1, _1\text{H}^2, _1\text{H}^3)$

---

৬/ সমান ভৰ সংখ্যা (A) কিন্তু বেলেগ বেলেগ পৰমাণু ক্ৰমাংক (Z) থকা নিউক্লিয়াছসমূহক কি বোলা হয়?
(a) আইছ’ট’প
(b) আইছ’বাৰ
(c) আইছ’ট’ন
(d) আয়ন
উত্তৰ: (b) আইছ’বাৰ (Isobars)(যেনে– $_{18}\text{Ar}^{40}$ আৰু $_{20}\text{Ca}^{40})$

৭/ সমান সংখ্যক নিউট্ৰন (N = A – Z) থকা কিন্তু বেলেগ বেলেগ পৰমাণু ক্ৰমাংক থকা নিউক্লিয়াছক কি বোলে?
(a) আইছ’ট’প
(b) আইছ’বাৰ
(c) আইছ’ট’ন
(d) আইছ’মাৰ
উত্তৰ: (c) আইছ’ট’ন (Isotones)(যেনে– $_{\ historical 6}\text{C}^{14}$আৰু $_8\text{O}^{16}$, দুয়োটাতে ৮ টাকৈ নিউট্ৰন আছে)

৮/ ১ পাৰমাণৱিক ভৰ একক (1 amu বা 1 u) কিসলৈ সমতুল্য?
(a) পৰমাণুৰ ভৰ}
(b) $1.66 \times 10^{-27} \text{ kg}$
(c) (a) আৰু (b) দুয়োটাই শুদ্ধ
(d) এটা ইলেক্ট্ৰনৰ ভৰ
উত্তৰ: (c) (a) আৰু (b) দুয়োটাই শুদ্ধ

৯/ আইনষ্টাইনৰ ভৰ-শক্তি সমতুল্যতা সূত্ৰ (Mass-Energy equivalence formula) অনুসৰি ১ u ভৰ ধ্বংস হ’লে কিমান শক্তি উৎপন্ন হয়?
(a) $931.5 \text{ MeV}$
(b) $931.5 \text{ eV}$
(c) $1.6 \times 10^{-19} \text{ J}$
(d) $3 \times 10^8 \text{ MeV}$
উত্তৰ: (a) $931.5 \text{ MeV}$

১০/ নিউক্লিয়াছ গঠন হোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ (প্ৰট’ন আৰু নিউট্ৰন) মুঠ ভৰ আৰু নিউক্লিয়াছটোৰ প্ৰকৃত ভৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যক কি বোলে?
(a) বন্ধন শক্তি
(b) ভৰ ত্ৰুটি
(c) আপেক্ষিক ভৰ
(d) আয়নন ভৰ
উত্তৰ: (b) ভৰ ত্ৰুটি (Mass Defect, $\Delta m$)

---

১১/ নিউক্লিয়াছ এটাৰ সুস্থিৰতা (Stability) প্ৰধানকৈ তলৰ কোনটো ৰাশিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?
(a) মুঠ বন্ধন শক্তি (Total Binding Energy)
(b) প্ৰতি নিউক্লিয়নৰ বন্ধন শক্তি
(c) মুঠ প্ৰট’নৰ সংখ্যা
(d) নিউক্লিয়াছৰ ব্যাসাৰ্ধ
উত্তৰ: (b) প্ৰতি নিউক্লিয়নৰ বন্ধন শক্তি (Binding Energy per Nucleon, $E_{bn})$

১২/ প্ৰতি নিউক্লিয়নৰ বন্ধন শক্তি $(E_{bn})$ তলৰ কোনটো মৌলৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি (প্ৰায় 8.75 $\text{ MeV})$, যাৰ বাবে ই আটাইতকৈ সুস্থিৰ?
(a) ইউৰেনিয়াম $(_{92}\text{U}^{238})$
(b) লোহা বা আইৰণ$(_{26}\text{Fe}^{56})$
(c) হিলিয়াম $(_2\text{He}^4)$
(d) হাইড্ৰ’জেন $(_1\text{H}^1)$
উত্তৰ: (b) লোহা বা আইৰণ $(_{26}\text{Fe}^{56})$

১৩/ প্ৰকৃতিৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী মৌলিক বল কোনটো?
(a) মহাকৰ্ষণ বল (Gravitational force)
(b) স্থিতি-বৈদ্যুতিক বল (Electrostatic force)
(c) তীব্ৰ নিউক্লীয় বল (Strong Nuclear Force)
(d) দুৰ্বল নিউক্লীয় বল
উত্তৰ: (c) তীব্ৰ নিউক্লীয় বল (Strong Nuclear Force)

১৪/ তীব্ৰ নিউক্লীয় বল (Strong Nuclear Force) সম্পৰ্কে তলৰ কোনটো মন্তব্য অসত্য?
(a) ই আধানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে (Charge independent)।
(b) ই এটা অতি চুটি পৰিসৰৰ বল (Short range force, $\approx 1 \text{ fm})।$
(c) ই কেন্দ্ৰীয় বল (Central force) নহয়।
(d) ই মহাকৰ্ষণ বলতকৈ দুৰ্বল।
উত্তৰ: (d) ই মহাকৰ্ষণ বলতকৈ দুৰ্বল।(অশুদ্ধ কথা, কাৰণ ই প্ৰকৃতিৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী বল)

১৫/ এটা গধুৰ নিউক্লিয়াছ ভাঙি দুটা বা ততোধিক মজলীয়া আকাৰৰ নিউক্লিয়াছলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(a) নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion)
(b) নিউক্লীয় বিভাজন (Nuclear Fission)
(c) আলফা ক্ষয়
(d) তৰংগ বিভাজন
উত্তৰ: (b) নিউক্লীয় বিভাজন (Nuclear Fission)

---

১৬/ দুটা বা ততোধিক পাতল নিউক্লিয়াছ লগ লাগি এটা তুলনামূলকভাৱে গধুৰ আৰু সুস্থিৰ নিউক্লিয়াছ গঠন কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
(a) নিউক্লীয় বিভাজন
(b) নিউক্লীয় সংযোজন
(c) বিটা ক্ষয়
(d) কৃত্ৰিম ৰূপান্তৰ
উত্তৰ: (b) নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion)

১৭/ পৰমাণু বোমা (Atom Bomb) আৰু নিউক্লীয় ৰিয়েক্টৰ (Nuclear Reactor) তলৰ কোনটো নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাম কৰে?
(a) নিয়ন্ত্ৰিত আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত নিউক্লীয় বিভাজন
(b) নিউক্লীয় সংযোজন
(c) তাপ-বিদ্যুৎ নিঃসৰণ
(d) আলোক-বিদ্যুৎ ক্ৰিয়া
উত্তৰ: (a) নিয়ন্ত্ৰিত আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত নিউক্লীয় বিভাজন

১৮/ সূৰ্য আৰু অন্যান্য তৰাবোৰৰ অপৰিসীম শক্তিৰ মূল উৎস কি?
(a) নিউক্লীয় বিভাজন
(b) নিউক্লীয় সংযোজন
(c) ৰাসায়নিক দহন
(d) মহাকৰ্ষণীয় সংকোচন
উত্তৰ: (b) নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion / Hydrogen fusion)

১৯/ হাইড্ৰ’জেন বোমা (Hydrogen Bomb) তলৰ কোনটো বিক্ৰিয়াৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
(a) নিউক্লীয় বিভাজন
(b) নিয়ন্ত্ৰিত নিউক্লীয় সংযোজন
(c) অনিয়ন্ত্ৰিত নিউক্লীয় সংযোজন
(d) প্ৰাকৃতিক তেজস্ক্ৰিয়তা
উত্তৰ: (c) অনিয়ন্ত্ৰিত নিউক্লীয় সংযোজন (Uncontrolled Nuclear Fusion)

২০/ নিউক্লীয় ৰিয়েক্টৰত (Nuclear Reactor) নিউট্ৰনৰ বেগ হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পদাৰ্থক (যেনে- গধুৰ পানী, গ্ৰেফাইট) কি বোলা হয়?
(a) নিয়ন্ত্ৰক দণ্ড (Control rods)
(b) মন্থৰক বা মডাৰেটৰ (Moderator)
(c) শীতলক (Coolant)
(d) ইন্ধন
উত্তৰ: (b) মন্থৰক বা মডাৰেটৰ (Moderator)

---

২১/ নিউক্লীয় ৰিয়েক্টৰত অতিৰিক্ত নিউট্ৰন শোষণ কৰি বিক্ৰিয়াটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কেডমিয়াম (Cd) বা বৰণ (B) ৰ দণ্ডক কি বোলে?
(a) মডাৰেটৰ
(b) নিয়ন্ত্ৰক দণ্ড
(c) শীতলক
(d) প্ৰতিফলক
উত্তৰ: (b) নিয়ন্ত্ৰক দণ্ড (Control Rods)

২২/ তলৰ কোনটো কণা নিউক্লীয় বিভাজনৰ শৃংখল বিক্ৰিয়া (Chain reaction) চলাই নিবলৈ প্ৰধানকৈ প্ৰয়োজনীয়?
(a) ইলেক্ট্ৰন
(b) প্ৰট’ন
(c) গৰম নিউট্ৰন
(d) মন্থৰ বা তাপীয় নিউট্ৰন
উত্তৰ: (d) মন্থৰ বা তাপীয় নিউট্ৰন (Slow/Thermal Neutron)

২৩/ নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion) ঘটিবলৈ কেনেধৰণৰ পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন হয়?
(a) অতি উচ্চ উষ্ণতা ($\approx 10^7 \text{ K}$) আৰু উচ্চ চাপ
(b) অতি নিম্ন উষ্ণতা আৰু উচ্চ চাপ
(c) সাধাৰণ বায়ুমণ্ডলীয় উষ্ণতা
(d) কেৱল ভেকুৱাম বা শূন্য মাধ্যম
উত্তৰ: (a) অতি উচ্চ উষ্ণতা ($\approx 10^7 \text{ K}$) আৰু উচ্চ চাপ(সেয়ে ইয়াক তাপ–নিউক্লীয় বিক্ৰিয়াও বোলে)

২৪/ দুটা নিউক্লিয়াছৰ ব্যাসাৰ্ধৰ অনুপাত 1:2 হ’লে সিহঁতৰ ভৰ সংখ্যাৰ (Mass number) অনুপাত কি হ’ব?
(a) 1 : 2
(b) 1 : 4
(c) 1 : 8
(d) 1 : $\sqrt{2}$
উত্তৰ: (c) 1 : 8 (যিহেতু $R \propto A^{1/3} \implies A \propto R^3$, গতিকে 1^3 : 2^3 = 1 : 8)

২৫/ এটা প্ৰট’নৰ ভৰ এটা ইলেক্ট্ৰনৰ ভৰতকৈ প্ৰায় কিমান গুণ বেছি?
(a) সমান
(b) ১৮৩৬ গুণ
(c) ১০ গুণ
(d) ৪ গুণ
উত্তৰ: (b) ১৮৩৬ গুণ

---

২৬/ নিউক্লিয়নসমূহক নিউক্লিয়াছৰ ভিতৰত বান্ধি ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা শক্তিক কি বোলে?
(a) স্থিতি-বৈদ্যুতিক শক্তি
(b) নিউক্লীয় বন্ধন শক্তি
(c) কাইনেটিক শক্তি
(d) মুক্ত শক্তি
উত্তৰ: (b) নিউক্লীয় বন্ধন শক্তি (Binding Energy)

২৭/ যদি এটা নিউক্লীয় বিভাজন বিক্ৰিয়াত উৎপন্ন হোৱা নিউট্ৰনৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ গুণক (Multiplication factor, k) ৰ মান ১ তকৈ বেছি হয় (k > 1), তেন্তে বিক্ৰিয়াটো কেনেকুৱা হ’ব?
(a) বন্ধ হৈ যাব
(b) সুস্থিৰ হ’ব
(c) অনিয়ন্ত্ৰিত বা বিস্ফোৰক হ’ব
(d) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
উত্তৰ: (c) অনিয়ন্ত্ৰিত বা বিস্ফোৰক হ’ব (Supercritical / Explosive chain reaction)

২৮/ তলৰ কোনটো সৰ্বাধিক প্ৰতি নিউক্লিয়ন বন্ধন শক্তিযুক্ত পাতল নিউক্লিয়াছ, যাৰ বাবে ই ইয়াৰ কাষৰীয়া মৌলতকৈ অতিকৈ সুস্থিৰ?
(a) $_1\text{H}^2$
(b)$_2\text{He}^4$
(c) $_3\text{Li}^6$
(d) $_1\text{H}^3$
উত্তৰ: (b) $_2\text{He}^4$(বন্ধন শক্তি লেখত ইয়াৰ এটা ওখ টিং পোৱা যায়) (আলফা কণা)

২৯/ নিউক্লীয় বিভাজন বিক্ৰিয়াত কেনেধৰণৰ শক্তি ৰূপান্তৰ ঘটে?
(a) নিউক্লীয় স্থিতি শক্তি বৃহৎ পৰিমাণৰ গতিশক্তি আৰু তাপ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়
(b) তাপ শক্তি কায়নেটিক শক্তিলৈ সলনি হয়
(c) বৈদ্যুতিক শক্তি নিউক্লীয় শক্তিলৈ সলনি হয়
(d) কোনো শক্তি মুক্ত নহয়
উত্তৰ: (a) নিউক্লীয় স্থিতি শক্তি বৃহৎ পৰিমাণৰ গতিশক্তি…

৩০/ তলৰ কোনটো তেজস্ক্ৰিয় বা নিউক্লীয় বিকিৰণৰ এছ.আই (SI) একক?
(a) কুৰী (Curie)
(b) বেকাৰেল (Becquerel, $\text{Bq})$
(c) ৰাডাৰফৰ্ড
(d) হেনৰী
উত্তৰ: (b) বেকাৰেল (Becquerel) (টোকা: শেহতীয়া চিলেবাছ অনুসৰি তেজস্ক্ৰিয়তা [Radioactivity] ৰ সবিশেষ গাণিতিক অংশ বৰ্জন কৰা হৈছে যদিও ইয়াৰ একক আৰু মৌলিক ধাৰণাসমূহ জানিব লাগে)

---

পৰীক্ষাৰ চুটি টিপছ: এই অধ্যায়ৰ পৰা প্ৰতি নিউক্লিয়ন বন্ধন শক্তিৰ লেখচিত্ৰ $(E_{bn} vs A graph)$আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ, নিউক্লীয় বিভাজন আৰু সংযোজনৰ পাৰ্থক্য, আৰু ভৰ ত্ৰুটি বা বন্ধন শক্তি উলিওৱা চুটি অংক বোৰ্ড পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।