AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নৱম অধ্যায় “ৰশ্মি আলোকবিজ্ঞান আৰু আলোকীয় সঁজুলি” (Ray Optics and Optical Instruments)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৯: ৰশ্মি আলোকবিজ্ঞান আৰু আলোকীয় সঁজুলি (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ দাপোণৰ সূত্ৰটো (Mirror formula) তলৰ কোনটো?
(a) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} – \frac{1}{u}$
(b) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$
(c) $\frac{1}{f} = \frac{1}{u} – \frac{1}{v}$
(d) f = u + v
উত্তৰ: (b)$\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$

২/ এটা গোলকীয় দাপোণৰ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য (f) আৰু ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ (R) ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) f = 2R
(b) $f = \frac{R}{2}$
(c) $f = R^2$
(d) $f = \frac{2}{R}$
উত্তৰ: $(b) f = \frac{R}{2}$

৩/ গাড়ীত পিছফালৰ দৃশ্য চাবৰ বাবে (Rear view mirror) কেনেধৰণৰ দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) অৱতল দাপোণ (Concave mirror)
(b) উত্তল দাপোণ (Convex mirror)
(c) সমতল দাপোণ
(d) চুঙাকৃতিৰ দাপোণ
উত্তৰ: (b) উত্তল দাপোণ (Convex mirror) (কাৰণ ই বিস্তৃত দৃষ্টি ক্ষেত্ৰ প্ৰদান কৰে)

৪/ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণৰ দ্বিতীয় সূত্ৰটোক কি সূত্ৰ বুলি জনা যায়?
(a) নিউটনৰ সূত্ৰ
(b) স্নেলৰ সূত্ৰ
(c) হাইগেনচৰ সূত্ৰ
(d) পইণ্টিং সূত্ৰ
উত্তৰ: (b) স্নেলৰ সূত্ৰ (Snell’s Law) $(\frac{\sin i}{\sin r} = \frac{n_2}{n_1})$

৫/ কোনো মাধ্যমৰ পৰম প্ৰতিসৰণাংক (n) তলৰ কোনটো সূত্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়?
(a) $n = c \cdot v$
(b) $n = \frac{c}{v}$
(c) $n = \frac{v}{c}$
(d) $n = \frac{1}{cv}$
উত্তৰ: (b) $n = \frac{c}{v}$ (য‘ত c হ‘ল শূন্য মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ আৰু v হ‘ল মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ)

---

৬/ তলৰ কোনটো মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক আটাইতকৈ বেছি?
(a) পানী
(b) কাঁচ
(c) হীৰা
(d) বায়ু
উত্তৰ: (c) হীৰা (Diamond) (প্ৰতিসৰণাংক প্ৰায় ২.৪২)

৭/ পোহৰ ঘন মাধ্যমৰ পৰা লঘু মাধ্যমলৈ গতি কৰিলে প্ৰতিসৰিত ৰশ্মিডাল—
(a) অভিলম্বৰ ওচৰলৈ আহে
(b) অভিলম্বৰ পৰা আঁতৰি যায়
(c) পোনপটিয়াকৈ গতি কৰে
(d) আপতিত ৰশ্মিৰ দিশত ঘূৰি আহে
উত্তৰ: (b) অভিলম্বৰ পৰা আঁতৰি যায়

৮/ পোহৰৰ সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন (Total Internal Reflection) ঘটিবলৈ আপতন কোণৰ মান সংকট কোণ (Critical angle,$i_c$) তকৈ—
(a) কম হ’ব লাগিব $(i < i_c)$
(b) বেছি হ’ব লাগিব ($i > i_c$)
(c) সমান হ’ব লাগিব
(d) শূন্য হ’b লাগিব
উত্তৰ: (b) বেছি হ’ব লাগিব ($i > i_c$)

৯/ আলোকীয় তন্তু বা অপটিকেল ফাইবাৰ (Optical Fibre) পোহৰৰ কোনটো পৰিঘটনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাম কৰে?
(a) প্ৰতিসৰণ
(b) বিক্ষেপণ (Scattering)
(c) সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন
(d) ব্যতিচাৰ
উত্তৰ: (c) সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন (Total Internal Reflection)

১০/ মৰীচিকা (Mirage) সৃষ্টি হোৱাৰ মূল কাৰণটো হ’ল পোহৰৰ—
(a) অপবৰ্তন
(b) আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন
(c) বিচ্ছুৰণ
(d) মেৰুকৰণ
উত্তৰ: (b) প্ৰতিসৰণ আৰু সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন

---

১১/ লেন্স নিৰ্মাতাৰ সূত্ৰটো (Lens Maker’s Formula) হ’ল—
(a) $\frac{1}{f} = (n – 1) \left( \frac{1}{R_1} – \frac{1}{R_2} \right)$
(b) $\frac{1}{f} = (n + 1) \left( \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \right)$
(c) $\frac{1}{f} = \frac{n-1}{R_1 R_2}$
(d) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$
উত্তৰ: (a) $\frac{1}{f} = (n – 1) \left( \frac{1}{R_1} – \frac{1}{R_2} \right)$

১২/ লাহী লেন্সৰ সূত্ৰটো (Thin lens formula) —
(a) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$
(b) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} – \frac{1}{u}$
(c) $\frac{1}{f} = \frac{1}{u} – \frac{1}{v}$
(d) $f = v – u$
উত্তৰ: (b) $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} – \frac{1}{u}$

১৩/ লেন্সৰ ক্ষমতা (Power of a Lens, P) ৰ SI একক কি?
(a) মিটাৰ (Meter)
(b) ৱাট (Watt)
(c) ডায়প্টাৰ
(d) জুল
উত্তৰ: (c) ডায়প্টাৰ ($Dioptre, \text{D}$)(টোка: $P = \frac{1}{f\text{ (in meter)}})$

১৪/ $f_1$ আৰু $f_2$ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্যৰ দুখন লাহী লেন্স পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত ৰাখিলে সংস্থাটোৰ তুল্য ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য (F) হ’ব—
(a) $F = f_1 + f_2$
(b) $\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2}$
(c) $\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} – \frac{1}{f_2}$
(d) $F = \sqrt{f_1 f_2}$
উত্তৰ: (b) $\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2}$ (ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত $P = P_1 + P_2$ হয়)

১৫/ যেতিয়া বগা পোহৰ প্ৰিজম এটাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়, তেতিয়া কোনটো ৰঙৰ পোহৰৰ আটাইতকৈ বেছি চ্যুতি বা কেঁকুৰী (Deviation) ঘটে?
(a) ৰঙা
(b) হালধীয়া
(c) বেঙুনীয়া
(d) সেউজীয়া
উত্তৰ: (c) বেঙুনীয়া (Violet)(কাৰণ বেঙুনীয়া পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য আটাইতকৈ কম, গতিকে প্ৰতিসৰণাংক আৰু চ্যুতি আটাইতকৈ বেছি)

---

১৬/ বগা পোহৰ প্ৰিজমৰ মাজেৰে পাৰ হ’লে কোনটো ৰঙৰ পোহৰৰ চ্যুতি আটাইতকৈ কম হয়?
(a) বেঙুনীয়া
(b) নীলা
(c) ৰঙা
(d) কমলা
উত্তৰ: (c) ৰঙা (Red) (তৰংগদৈৰ্ঘ্য সৰ্বোচ্চ হোৱাৰ বাবে চ্যুতি আটাইতকৈ কম হয়)

১৭/ আকাশখন নীলা দেখা যোৱাৰ মূল কাৰণটো হ’ল পোহৰৰ—
(a) প্ৰতিফলন
(b) ৰেলীৰ বিক্ষেপন
(c) ব্যতিচাৰ
(d) বিচ্ছুৰণ
উত্তৰ: (b) ৰেলীৰ বিক্ষেপন (Rayleigh Scattering) $(I \propto \frac{1}{\lambda^4}$ )অনুসৰি কম তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ নীলা পোহৰৰ বিক্ষেপন আটাইতকৈ বেছি হয়)

১৮/ ৰেলীৰ বিক্ষেপনৰ সূত্ৰ অনুসৰি বিক্ষেপিত পোহৰৰ তীব্ৰতা (I) আৰু তৰংগদৈৰ্ঘ্য ($\lambda$) ৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $I \propto \frac{1}{\lambda}$
(b) $I \propto \frac{1}{\lambda^2}$
(c) $I \propto \frac{1}{\lambda^4}$
(d) $I \propto \lambda^4$
উত্তৰ: (c) $I \propto \frac{1}{\lambda^4}$

১৯/ সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্যক ৰঙা দেখা যোৱাৰ কাৰণ কি?
(a) কেৱল ৰঙা পোহৰৰহে সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন ঘটে
(b) দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ ৰঙা পোহৰৰ বিক্ষেপন আটাইতকৈ কম হয় বাবে ই আমাৰ চকু পায়হি
(c) সূৰ্যৰ উষ্ণতা সেই সময়ত বাঢ়ি যায়
(d) বায়ুমণ্ডলৰ অপবৰ্তনৰ বাবে
উত্তৰ: (b) দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ ৰঙা পোহৰৰ বিক্ষেপন আটাইতকৈ কম হয়…

২০/ মানুহৰ চকুৰ স্বাভাৱিক দৃষ্টিৰ স্পষ্ট দৰ্শনৰ নূন্যতম দূৰত্ব (Least distance of distinct vision, (D) কিমান?
(a) $25\text{ cm}$
(b) $2.5\text{ cm}$
(c) $25\text{ m}$
(d) অসীম
উত্তৰ: (a) $25\text{ cm}$

---

২১/ নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা বা মায়’পিয়া (Myopia) নামৰ চকুৰ দোষ আঁতৰাবলৈ কেনে লেন্স ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) উত্তল লেন্স (Convex lens)
(b) অৱতল লেন্স (Concave lens)
(c) বাইফ’কেল লেন্স
(d) চুঙাকৃতিৰ লেন্স
উত্তৰ: (b) অৱতল লেন্স (Concave lens)

২২/ দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা বা হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া (Hypermetropia) নামৰ চকুৰ দোষ আঁতৰাবলৈ কেনে লেন্স ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) অৱতল লেন্স
(b) উত্তল লেন্স
(c) সমতল কাঁচ
(d) নলাকাৰ লেন্স
উত্তৰ: (b) উত্তল লেন্স (Convex lens)

২৩/ এটা সৰল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ (Simple Microscope) সৰ্বোচ্চ বিবৰ্ধন ক্ষমতা (Magnifying Power, $m$) ৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a) $m = 1 + \frac{D}{f}$
(b) $m = \frac{D}{f}$
(c) $m = 1 – \frac{D}{f}$
(d) $m = \frac{f}{D}$
উত্তৰ: (a) $m = 1 + \frac{D}{f}$ (যেতিয়া প্ৰতিবিম্ব স্পষ্ট দৰ্শনৰ নূন্যতম দূৰত্ব D ত গঠিত হয়)

২৪/ এটা যৌগিক অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ (Compound Microscope) মুঠ বিবৰ্ধন ক্ষমতা কিহৰ সমান?
(a) $m = m_o + m_e$
(b) $m = m_o \times m_e$
(c) $m = \frac{m_o}{m_e}$
(d) $m = \sqrt{m_o m_e}$
উত্তৰ: (b) $m = m_o \times m_e$ (য’ত $m_o$ অভিলক্ষ্যৰ আৰু $m_e$ অভিনেত্ৰৰ বিবৰ্ধন)

২৫/ স্বাভাৱিক সমযোজন অৱস্থাত (Normal adjustment) এটা জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ (Astronomical Telescope) নলীৰ দৈৰ্ঘ্য (L) কিমান হয়?
(a) $L = f_o – f_e$
(b) $L = f_o + f_e$
(c) $L = f_o \times f_e$
(d) $L = \frac{f_o}{f_e}$
উত্তৰ: (b) $L = f_o + f_e$ (য’ত $f_o$ অভিলক্ষ্যৰ আৰু$f_e$ অভিনেত্ৰৰ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য)

---

২৬/ স্বাভাৱিক সমযোজন অৱস্থাত থকা এটা দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ বিবৰ্ধন ক্ষমতা (Magnifying power) হ’ল—
(a) $m = \frac{f_o}{f_e}$
(b) $m = f_o \times f_e$
(c) $m = \frac{f_e}{f_o}$
(d) $m = f_o + f_e$
উত্তৰ: (a) $m = \frac{f_o}{f_e}$

২৭/ প্ৰতিফলক দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰত (Reflecting Telescope) অভিলক্ষ্য (Objective) হিচাপে লেন্সৰ পৰিৱৰ্তে কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ডাঙৰ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণ
(b) ডাঙৰ অধিবৃত্তীয় অৱতল দাপোণ
(c) সমতল দাপোণ
(d) প্ৰিজম
উত্তৰ: (b) ডাঙৰ অধিবৃত্তীয় অৱতল দাপোণ(কাৰণ ই বৰ্ণ অপবৰ্তন দোষ দূৰ কৰে) (Concave mirror)

২৮/ এটা মাধ্যমৰ সংকট কোণ $30^\circ$ হ’লে মাধ্যমটোৰ প্ৰতিসৰণাংক কিমান হ’ব?
(a) ১.৫
(b) ২.০
(c)$\sqrt{২}$
(d) ১.৩৩
উত্তৰ: (b) ২.০ (যিহেতু $n = \frac{1}{\sin i_c} = \frac{1}{\sin 30^\circ} = \frac{1}{0.5} = 2)$

২৯/ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ ঘটিলে পোহৰৰ তলৰ কোনটো ধৰ্মৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়?
(a) তৰংগদৈৰ্ঘ্য $(\lambda)$
(b) বেগ (v)
(c) কম্পনাংক (Frequency)
(d) বিস্তাৰ (Amplitude)
উত্তৰ: (c) কম্পনাংক (Frequency) (কম্পনাংক কেৱল পোহৰৰ উৎসৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে)

৩০/ কাঁচৰ পাত এখনৰ ক্ষমতা (Power of a plane glass plate) কিমান?
(a) অসীম
(b) শূন্য
(c) ১ ডায়প্টাৰ
(d) $100\text{ D}$
উত্তৰ: (b) শূন্য(যিহেতু সমতল কাঁচৰ ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য অসীম, গতিকে $P = \frac{1}{\infty} = 0)$

---

পৰীক্ষাৰ টিপছ: এই অধ্যায়ৰ পৰা লেন্স মেকাৰ্চ ফৰ্মুলাৰ প্ৰমাণ, প্ৰিজমৰ প্ৰতিসৰণাংকৰ সূত্ৰ $(n = \frac{\sin[(A+D_m)/2]}{\sin(A/2)})$আৰু দূৰবীক্ষণ বা অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ ৰশ্মি চিত্ৰ (Ray diagram) বৰ্ড পৰীক্ষাত বৰকৈ আহে।