AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ” (Electromagnetic Induction)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৬: বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ আৱিষ্কাৰক কোন আছিল?
(a) হান্স খ্ৰীষ্টিয়ান ওৱেৰ্ষ্টেড
(b) মাইকেল ফেৰাডে
(c) হেনৰী কুলম্ব
(d) জেমছ ক্লাৰ্ক মেক্সৱেল
উত্তৰ: (b) মাইকেল ফেৰাডে

২/ চুম্বকীয় ফ্লাক্স ($\phi_B$) ৰ SI একক কি?
(a) টেছলা $(\text{T})$
(b) ৱেবাৰ $(\text{Wb})$
(c) হেনৰী $(\text{H})$
(d) জুল $(\text{J})$
উত্তৰ: (b) ৱেবাৰ(টোকা: $1\text{ Wb} = 1\text{ T}\cdot\text{m}^2)$

৩/ ফেৰাডেৰ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ সূত্ৰ অনুসৰি আৱিষ্ট বিদ্যুৎ-বাহক বল (Induced emf) তলৰ কোনটোৰ সৈতে সমানুপাতিক?
(a) চুম্বকীয় ফ্লাক্সৰ মানৰ সৈতে
(b) চুম্বকীয় ফ্লাক্সৰ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰৰ সৈতে
(c) বৰ্তনীত থকা ৰোধৰ সৈতে
(d) সময়ৰ বৰ্গৰ সৈতে
উত্তৰ: (b) চুম্বকীয় ফ্লাক্সৰ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰৰ সৈতে $(e = – \frac{d\phi}{dt})$

৪/ আৱিষ্ট বিদ্যুৎ-বাহক বলৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰা লেন্সৰ সূত্ৰটো (Lenz’s Law) তলৰ কোনটো সংৰক্ষণ সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
(a) আধান সংৰক্ষণ সূত্ৰ (Conservation of Charge)
(b) ভৰবেগ সংৰক্ষণ সূত্ৰ (Conservation of Momentum)
(c) শক্তি সংৰক্ষণ সূত্ৰ (Conservation of Energy)
(d) ভৰ সংৰক্ষণ সূত্ৰ
উত্তৰ: (c) শক্তি সংৰক্ষণ সূত্ৰ (Conservation of Energy)

৫/ লেন্সৰ সূত্ৰৰ গাণিতিক প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল—
(a) $e = \frac{d\phi}{dt}$
(b) $e = – \frac{d\phi}{dt}$
(c) $e = – N\frac{d\phi}{dt}$
(d) (b) আৰু (c) দুয়োটা
উত্তৰ: (d) (b) আৰু (c) দুয়োটা(য‘ত N হ‘ল কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা)

---

৬/ গতিশীল বিদ্যুৎ-বাহক বল (Motional emf) ৰ প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল—
(a) $e = Blv$
(b) $e = \frac{Bl}{v}$
(c) $e = B^2lv$
(d) $e = \frac{1}{2}Blv$
উত্তৰ: (a) e = Blv (য‘ত B চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ, l পৰিবাহীৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু v ইয়াৰ বেগ)

৭/ এটা পৰিবাহীৰ ব্লক বা চাদৰক পৰিৱৰ্তনশীল চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত ৰাখিলে ইয়াৰ ভিতৰত আৱিষ্ট হোৱা চক্ৰাকাৰ প্ৰৱাহক কি বোলা হয়?
(a) অপৱাহ প্ৰৱাহ (Drift current)
(b) অপাবৰ্তন প্ৰৱাহ
(c) এডি প্ৰৱাহ বা ঘূর্ণী প্ৰৱাহ (Eddy Current)
(d) অপচুম্বকীয় প্ৰৱাহ
উত্তৰ: (c) এডি প্ৰৱাহ বা ঘূর্ণী প্ৰৱাহ (Eddy Current)

৮/ তলৰ কোনটো সঁজুলিত এডি প্ৰৱাহ বা ঘূর্ণী প্ৰৱাহৰ ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?
(a) বৈদ্যুতিক ট্ৰেইনৰ চুম্বকীয় ব্ৰেক (Magnetic brakes)
(b) আৱেশ ৰেষ্টুৰেণ্ট বা আৱেশ চুলা (Induction furnace)
(c) বৈদ্যুতিক মিটাৰ (Electric power meters)
(d) বৈদ্যুতিক বাল্ব (Electric Bulb)
উত্তৰ: (d) বৈদ্যুতিক বাল্ব (Electric Bulb)

৯/ স্ব-আৱেশ গুণাংক বা স্ব-আৱেশকত্ব (Self-Inductance, L) ৰ SI একক কি?
(a) ৱেবাৰ $(\text{Wb}$)
(b) হেনৰী $(\text{H})$
(c) টেছলা$(\text{T})$
(d) ওম $(\Omega)$
উত্তৰ: (b) হেনৰী

১০/ এটা L স্ব-আৱেশকত্ব থকা কুণ্ডলীৰ মাজেৰে I প্ৰৱাহ চালিত হ’লে তাত সঞ্চিত চুম্বকীয় শক্তি (Stored Magnetic Energy) ৰ মান—
(a) $U = \frac{1}{2}LI$
(b)$U = \frac{1}{2}LI^2$
(c) $U = L^2I$
(d) $U = \frac{1}{2}\frac{L}{I^2}$
উত্তৰ: (b) $U = \frac{1}{2}LI^2$

---

১১/ এটা দীঘল চলেনইড (Solenoid) ৰ স্ব-আৱেশকত্ব (L) তলৰ কোনটো সম্পৰ্কৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়?
(a) $L = \mu_0 n^2 l A$
(b) $L = \frac{\mu_0 N^2 A}{l}$
(c) (a) আৰু (b) দুয়োটা শুদ্ধ
(d) $L = \mu_0 N I$
উত্তৰ: (c) (a) আৰু (b) দুয়োটা শুদ্ধ (যিহেতু N = nl)

১২/ এটা কুণ্ডলীত প্ৰৱাহৰ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰ $1\text{ A/s}$ হ’লে আৱিষ্ট বিদ্যুৎ-বাহক বল $1\text{ V}$ হয়। কুণ্ডলীটোৰ স্ব-আৱেশকত্বৰ মান হ’ব—
(a) ১ ৱেবাৰ
(b) ১ হেনৰী
(c) ১ টেছলা
(d) শূন্য
উত্তৰ: (b) ১ হেনৰী

১৩/ অনন্য আৱেশ গুণাংক বা পাৰস্পৰিক আৱেশকত্ব (Mutual Inductance, M) ৰ SI একক হ’ল—
(a) হেনৰী$(\text{H})$
(b) ওম $(\Omega)$
(c) ৱেবাৰ-মিটাৰ
(d) টেছলা/মিটাৰ
উত্তৰ: (a) হেনৰী(স্ব–আৱেশকত্ব আৰু অনন্য আৱেশকত্ব দুয়োৰে একক হেনৰী)

১৪/ এখন সুষম চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ B ত এটা A কালৰ কুণ্ডলীক $\omega$ কৌণিক বেগেৰে ঘূৰালে আৱিষ্ট হোৱা সৰ্বোচ্চ বিদ্যুৎ-বাহক বল (Maximum induced emf / Peak emf) ৰ মান হ’ব—
(a) $e_0 = NBA\omega$
(b) $e_0 = \frac{NBA}{\omega}$
(c) $e_0 = 0$
(d) $e_0 = \frac{1}{2}NBA\omega$
উত্তৰ: (a) e_0 = NBA\omega (য‘ত N কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা)

১৫/ এচি জেনেৰেটৰ (AC Generator) তলৰ কোনটো নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে?
(a) স্থিতি-বৈদ্যুতিক আৱেশ
(b) বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ
(c) প্ৰৱাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া
(d) ৰেণ্টজেন প্ৰভাৱ
উত্তৰ: (b) বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ

---

১৬/ লেন্সৰ সূত্ৰত থকা ঋণাত্মক চিহ্নটোৱে (- ) কি বুজায়?
(a) আৱিষ্ট emf-ৰ মান সদায় ঋণাত্মক হয়
(b) আৱিষ্ট emf-এ ফ্লাক্সৰ পৰিৱৰ্তনক বাধা দিয়ে
(c) চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ হ্ৰাস পাইছে
(d) বৰ্তনীত কোনো প্ৰৱাহ নাই
উত্তৰ: (b) আৱিষ্ট emf-এ ফ্লাক্সৰ পৰিৱৰ্তনক বাধা দিয়ে

১৭/ দুটা কুণ্ডলীৰ পাৰস্পৰিক আৱেশকত্ব (M) তলৰ কোনটো কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে?
(a) কুণ্ডলী দুটাৰ পাক সংখ্যা
(b) কুণ্ডলী দুটাৰ আকৃতি আৰু মাজৰ দূৰত্ব
(c) কুণ্ডলী দুটাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত কাৰণ বা কাৰেণ্টৰ মান
(d) কুণ্ডলীৰ ভিতৰত থকা মজ্জাৰ মাধ্যম
উত্তৰ: (c) কুণ্ডলী দুটাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত কাৰণ বা কাৰেণ্টৰ মান

১৮/ এটা তামৰ আঙুঠি আৰু এটা প্লাষ্টিকৰ আঙুঠি এখন চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ ওপৰেৰে একেলগে পেলাই দিয়া হ’ল। কোনটো আঙুঠি মাটিত সোনকালে পৰিব?
(a) তামৰ আঙুঠিটো
(b) প্লাষ্টিকৰ আঙুঠিটো
(c) দুয়োটা একেলগে পৰিব
(d) মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব
উত্তৰ: (b) প্লাষ্টিকৰ আঙুঠিটো (কাৰণ তামে বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰে বাবে তাত লেন্সৰ সূত্ৰমতে বাধা বল বা এডি প্ৰৱাহৰ সৃষ্টি হ’ব, যিয়ে ইয়াৰ পতনৰ গতি মন্থৰ কৰিব, কিন্তু প্লাষ্টিকত নহয়)

১৯/ যদি এটা কুণ্ডলীৰ পাক সংখ্যা দুগুণ কৰা হয়, তেন্তে ইয়াৰ স্ব-আৱেশকত্ব (L) কিমান হ’ব?
(a) দুগুণ হ’ব
(b) আধা হ’ব
(c) চাৰিগুণ হ’ব
(d) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
উত্তৰ: (c) চাৰিগুণ হ’ব $(L \propto N^2)$

২০/ আৱিষ্ট প্ৰৱাহ (Induced Current) ৰ প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল—
(a) $I = – \frac{d\phi}{dt}$
(b) $I = – \frac{1}{R}\frac{d\phi}{dt}$
(c) $I = – R\frac{d\phi}{dt}$
(d) $I = 0$
উত্তৰ: (b) $I = – \frac{1}{R}\frac{d\phi}{dt}$ ( য‘ত R হ‘ল বৰ্তনীৰ ৰোধ)

---

২১/ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ এখনৰ শক্তি ঘনত্ব (Energy density,$u_B)$ ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a)$u_B = \frac{1}{2}\mu_0 B^2$
(b)$u_B = \frac{B^2}{2\mu_0}$
(c)$u_B = \frac{1}{2}\frac{\mu_0}{B^2}$
(d) $u_B = \mu_0 B^2$
উত্তৰ: (b) $u_B = \frac{B^2}{2\mu_0}$

২২/ আৱিষ্ট আধান $(Induced Charge, \Delta q)$ তলৰ কোনটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে?
(a) চুম্বকীয় ফ্লাক্সৰ পৰিৱৰ্তন $(\Delta \phi)$
(b) বৰ্তনীৰ মুঠ ৰোধ (R)
(c) ফ্লাক্স পৰিৱৰ্তন হ’বলৈ লোৱা সময় $(\Delta t)$
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (c) ফ্লাক্স পৰিৱৰ্তন হ’বলৈ লোৱা সময়$(\Delta t )$( সূত্ৰ: $\Delta q = \frac{\Delta \phi}{R})$

২৩/ স্ব-আৱেশকত্বক (Self-Inductance) বিদ্যুৎ বৰ্তনীৰ কি বুলিও অভিহিত কৰা হয়?
(a) বৈদ্যুতিক ৰোধ (Electrical Resistance)
(b) বৈদ্যুতিক জড়তা (Electrical Inertia)
(c) বৈদ্যুতিক ধাৰকত্ব
(d) বৈদ্যুতিক বিভৱ
উত্তৰ: (b) বৈদ্যুতিক জড়তা (Electrical Inertia) কাৰণ ই বৰ্তনীৰ প্ৰৱাহৰ সলনিক বাধা দিয়ে|

২৪/ আৱিষ্ট বিদ্যুৎ-বাহক বলৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ কোনটো হস্ত নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ফ্লেমিঙৰ বাওঁহাতৰ নিয়ম
(b) ফ্লেমিঙৰ সোঁহাতৰ নিয়ম
(c) এম্পিয়াৰৰ সাতোৰাৰ নিয়ম
(d) মেক্সৱেলৰ কৰ্ক-স্ক্ৰু নিয়ম
উত্তৰ: (b) ফ্লেমিঙৰ সোঁহাতৰ নিয়ম (Fleming’s Right Hand Rule)

২৫/ এটা বৰ্তনীত ফ্লাক্সৰ সমীকৰণ $\phi = 5t^2 + 3t + 1\text{ Wb} । t = 2\text{ s}$ সময়ত আৱিষ্ট emf-ৰ মান কিমান হ’ব?
(a) $23\text{ V}$
(b) $20\text{ V}$
(c) $13\text{ V}$
(d) $27\text{ V}$
উত্তৰ: (a) $23\text{ V}$. ( যিহেতু $\vert{}e\vert{} = \frac{d\phi}{dt} = 10t + 3$। t=2 বহুৱালে, $10(2)+3 = 23\text{ V})$

---

২৬/ এক সমতলত থকা দুটা সমকেন্দ্ৰিক বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলীৰ ব্যাসাৰ্ধ যথাক্ৰমে $r_1$ আৰু $r_2 ( r_1 \gg r_2)$। সিহঁতৰ পাৰস্পৰিক আৱেশকত্ব M তলৰ কোনটোৰ সৈতে সমানুপাতিক?
(a) $M \propto \frac{r_1}{r_2}$
(b)$M \propto \frac{r_2^2}{r_1}$
(c) $M \propto \frac{r_1^2}{r_2}$
(d) $M \propto r_1 r_2$
উত্তৰ: (b) $M \propto \frac{r_2^2}{r_1}$

২৭/ যদি এডাল দণ্ড চুম্বকক এটা বন্ধ কুণ্ডলীৰ ভিতৰলৈ স্থিৰ বেগেৰে সুমুৱাই দিয়া হয়, তেন্তে কুণ্ডলীত আৱিষ্ট emf—
(a) শূন্য হ’ব
(b) ধ্ৰুৱক হ’ব আৰু দিশ অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
(c) চুম্বকডাল সোমোৱাৰ সময়ত এক দিশত আৰু স্থিৰ হৈ পৰিলে শূন্য হ’ব
(d) চিৰকাল বাঢ়ি থাকিব
উত্তৰ: (c) চুম্বকডাল সোমোৱাৰ সময়ত এক দিশত আৰু স্থিৰ হৈ পৰিলে শূন্য হ’ব

২৮/ তলৰ কোনটো স্ব-আৱেশকত্ব বা পাৰস্পৰিক আৱেশকত্বৰ মাত্ৰা (Dimensional formula)?
(a) $[\text{M L}^2 \text{T}^{-2} \text{A}^{-2}]$
(b) $[\text{M L}^2 \text{T}^{-1} \text{A}^{-2}]$
(c) $[\text{M L T}^{-2} \text{A}^{-1}]$
(d) $[\text{M L}^2 \text{T}^{-2} \text{A}^{-1}]$
উত্তৰ: (a) $[\text{M L}^2 \text{T}^{-2} \text{A}^{-2}]$

২৯/ ট্ৰান্সফৰ্মাৰ (Transformer) ৰ মজ্জাটো এডি প্ৰৱাহ কম কৰিবলৈ কেনেকুৱা কৰা হয়?
(a) এটা ডাঙৰ গোটা লোহাৰ টুকুৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়
(b) পাতল পাতল লোহাৰ ফলক লগ লগাই স্তৰীভূত (Laminated core) কৰা হয়
(c) কপাৰ বা তামৰ কৰা হয়
(d) প্লাষ্টিকৰ কৰা হয়
উত্তৰ: (b) পাতল পাতল লোহাৰ ফলক লগ লগাই স্তৰীভূত (Laminated core) কৰা হয়

৩০/ যেতিয়া এটা চলেনইডৰ মাজেৰে যোৱা প্ৰৱাহ সলনি কৰা হয়, তেতিয়া একেটা চলেনইডতে উৎপন্ন হোৱা আৱেশকত্বৰ পৰিঘটনাটোক কি বোলে?
(a) অনন্য আৱেশ (Mutual induction)
(b) স্ব-আৱেশ (Self induction)
(c) স্থিতি-বৈদ্যুতিক আৱেশ
(d) কোনোটোৱে নহয়
উত্তৰ: (b) স্ব-আৱেশ (Self induction)

---

এই অধ্যায়ৰ পৰা Motional emf ( Blv ) আৰু কুণ্ডলীৰ ফ্লাক্স সলনি হ’লে উৎপন্ন হোৱা অংক (Numericals) পৰীক্ষাত সঘনাই আহে।