AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ চতুৰ্থ অধ্যায় গতিশীল আধান আৰু চুম্বকত্ব (Moving Charges and Magnetism)-ৰ পৰা HS Final Exam-ৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ 30 টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) আৰু ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰসমূহ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

---

অধ্যায় ৪: গতিশীল আধান আৰু চুম্বকত্ব (৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ)

১/ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ (Magnetic Field, B) ৰ SI একক কি?
(a) ৱেবাৰ (Weber)
(b) টেছলা (Tesla)
(c) হেনৰী (Henry)
(d) গাউছ (Gauss)
উত্তৰ: (b) টেছলা(টোকা: $1 \text{ Tesla} = 10^4 \text{ Gauss})$

২/ লৰেঞ্জ বল (Lorentz Force) ৰ সাধাৰণ গাণিতিক প্ৰকাশৰাশিটো হ’ল—
(a) $\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B})$
(b) $\vec{F} = q\vec{E} + q(\vec{v} \times \vec{B})$
(c) $\vec{F} = q\vec{E} + q(\vec{v} \cdot \vec{B})$
(d) $\vec{F} = q(\vec{E} \times \vec{B})$
উত্তৰ: (b)$\vec{F} = q\vec{E} + q(\vec{v} \times \vec{B})$

৩/ এটা গতিশীল আধানযুক্ত কণাই কেতিয়া চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ এখনত কোনো বল অনুভৱ নকৰে?
(a) যেতিয়া ই ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে লম্বভাৱে গতি কৰে ($\theta = 90^\circ)$
(b) যেতিয়া ই ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে গতি কৰে ($\theta = 0^\circ$বা $180^\circ)$
(c) যেতিয়া ই সুস্থিৰ অৱস্থাত থাকে
(d) (b) আৰু (c) দুয়োটা শুদ্ধ
উত্তৰ: (d) (b) আৰু (c) দুয়োটা শুদ্ধ($F = qvB\sin\theta$ সূত্ৰ অনুসৰি)

৪/ এখন সুষম চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত লম্বভাৱে প্ৰৱেশ কৰা আধানযুক্ত কণা এটাৰ গতিপথ কেনেকুৱা হয়?
(a) সৰলৰৈখিক (Straight line)
(b) অধিবৃত্তীয় (Parabolic)
(c) বৃত্তাকাৰ (Circular)
(d) সৰ্পিলকাৰ (Helical)
উত্তৰ: (c) বৃত্তাকাৰ (Circular)

৫/ এখন সুষম চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ সৈতে কোনো এটা তিৰ্যক কোণত ($\theta$) প্ৰৱেশ কৰা আধানযুক্ত কণাৰ গতিপথ কেনেকুৱা হয়?
(a) বৃত্তাকাৰ
(b) সৰ্পিলকাৰ
(c) উপবৃত্তাকাৰ
(d) সৰলৰৈখিক
উত্তৰ: (b) সৰ্পিলকাৰ (Helical)

---

৬/ বায়’-ছাভাৰ্টৰ সূত্ৰ (Biot-Savart Law) ৰ ভেক্টৰ ৰূপটো হ’ল—
(a) $d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I (d\vec{l} \times \hat{r})}{r^2}$
(b)$d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I (d\vec{l} \cdot \hat{r})}{r^2}$
(c) $d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I (d\vec{l} \times \vec{r})}{r^2}$
(d) $d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I d\vec{l}}{r^2}$
উত্তৰ: (a) $d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I (d\vec{l} \times \hat{r})}{r^2}$

৭/ শূন্য মাধ্যমৰ চুম্বকীয় ভেদ্যতা $(\mu_0)$ ৰ মান কিমান?
(a) $4\pi \times 10^{-7} \text{ T m A}^{-1}$
(b) $8.85 \times 10^{-12} \text{ C}^2\text{N}^{-1}\text{m}^{-2}$
(c) $9 \times 10^9 \text{ N m}^2\text{C}^{-2}$
(d) $4\pi \times 10^7 \text{ T m A}^{-1}$
উত্তৰ: (a) $4\pi \times 10^{-7} \text{ T m A}^{-1}$

৮/ পোহৰৰ বেগ $(c), \varepsilon_0$ আৰু $\mu_0$ ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ’ল—
(a) $c = \mu_0 \varepsilon_0$
(b) $c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}}$
(c)$c = \sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}$
(d) $c = \frac{1}{\mu_0 \varepsilon_0}$
উত্তৰ: (b) $c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}}$

৯/ এটা $R$ ব্যাসাৰ্ধৰ বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলীৰ কেন্দ্ৰত প্ৰৱাহ I হ’লে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ মান—
(a) $B = \frac{\mu_0 I}{2R}$
(b)$B = \frac{\mu_0 I}{2\pi R}$
(c) $B = \frac{\mu_0 I}{4\pi R}$
(d)$B = 0$
উত্তৰ: (a) $B = \frac{\mu_0 I}{2R}$

১০/ এটা দীঘল সৰল পৰিবাহীৰ মাজেৰে I প্ৰৱাহ চালিত হ’লে ইয়াৰ পৰা r দূৰত্বত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ হ’ব—
(a) $B = \frac{\mu_0 I}{2R}$
(b) $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$
(c) $B = \frac{\mu_0 I}{4\pi r^2}$
(d) $B \propto r$
উত্তৰ: (b) $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$

---

১১/ এম্পিয়াৰৰ পৰাবৰ্তন সূত্ৰ (Ampere’s Circuital Law) ৰ গাণিতিক ৰূপটো হ’l—
(a) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 I$
(b) $\oint \vec{B} \times d\vec{l} = \mu_0 I$
(c) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \frac{I}{\mu_0}$
(d) $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = 0$
উত্তৰ: (a)$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 I$

১২/ এটা দীঘল চলেনইড (Solenoid) ৰ ভিতৰৰ অক্ষীয় বিন্দুত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $B = \mu_0 n I$
(b) $B = \frac{\mu_0 n I}{2}$
(c)$B = \mu_0 N I$
(d) $B = 0$
উত্তৰ: (a) $B = \mu_0 n I$ (য’ত n হ’ল প্ৰতি একক দৈৰ্ঘ্যৰ পাক সংখ্যা)

১৩/ এটা টৰইড (Toroid) ৰ ভিতৰৰ খালী ঠাইত (Open space inside the ring) চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ মান কিমান?
(a) সৰ্বোচ্চ
(b) শূন্য
(c) মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল
(d) $B = \mu_0 n I$
উত্তৰ: (b) শূন্য (টৰইডৰ ভিতৰৰ আৰু বাহিৰৰ মুকলি ঠাইত ক্ষেত্ৰ শূন্য হয়, কেৱল কুণ্ডলীৰ অভ্যন্তৰতহে ক্ষেত্ৰ থাকে)

১৪/ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ B ত থকা $l দৈৰ্ঘ্যৰ আৰু I প্ৰৱাহযুক্ত পৰিবাহী এডালৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বল—
(a)$\vec{F} = I(\vec{l} \cdot \vec{B})$
(b)$\vec{F} = I(\vec{l} \times \vec{B})$
(c) $\vec{F} = \vec{l}(I \times \vec{B})$
(d) $\vec{F} = 0$
উত্তৰ: (b) $\vec{F} = I(\vec{l} \times \vec{B})$

১৫/ দুডাল সমান্তৰাল সৰল তাৰৰ মাজেৰে একে দিশত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চালিত হ’লে সিহঁতৰ মাজত কেনে বল ক্ৰিয়া কৰিব?
(a) বিকৰ্ষণ বল (Repulsion)
(b) আকৰ্ষণ বল (Attraction)
(c) কোনো বল ক্ৰিয়া নকৰে
(d) ঘূৰ্ণন বল
উত্তৰ: (b) আকৰ্ষণ বল (Attraction)(টোকা: বিপৰীত দিশত প্ৰৱাহ হ’লে বিকৰ্ষণ কৰে)

---

১৬/ দুডাল সমান্তৰাল প্ৰৱাহী তাৰৰ মাজৰ প্ৰতি একক দৈৰ্ঘ্যত ক্ৰিয়া কৰা বলৰ সূত্ৰটো হ’ল—
(a)$f = \frac{\mu_0 I_1 I_2}{2\pi d}$
(b) $f = \frac{\mu_0 I_1 I_2}{2 d}$
(c) $f = \frac{\mu_0 I_1 I_2}{4\pi d^2}$
(d)$f = \mu_0 I_1 I_2 d$
উত্তৰ: (a) $f = \frac{\mu_0 I_1 I_2}{2\pi d}$

১৭/ ১ এম্পিয়াৰ (1 Ampere) প্ৰৱাহৰ সংজ্ঞা তলৰ কোনটো নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দিয়া হৈছে?
(a) বায়’-ছাভাৰ্টৰ সূত্ৰ
(b) দুডাল সমান্তৰাল প্ৰৱাহী তাৰৰ মাজৰ বল
(c) লৰেঞ্জ বল
(d) গাউছৰ সূত্ৰ
উত্তৰ: (b) দুডাল সমান্তৰাল প্ৰৱাহী তাৰৰ মাজৰ বল

১৮/ এটা বিদ্যুৎ প্ৰৱাহী লুপৰ চুম্বকীয় ভ্ৰামক (Magnetic Dipole Moment, M) ৰ সূত্ৰ হ’ল—
(a) $M = I A$
(b) $M = \frac{I}{A}$
(c) $M = I^2 A$
(d) $M = \frac{A}{I}$
উত্তৰ: (a) M = I A(পাক সংখ্যা N হ’লে M = NIA)

১৯/ চুম্বকীয় ভ্ৰামক (Magnetic Moment) ৰ SI একক কি?
(a) $\text{A m}$
(b) $\text{A m}^2$
(c)$\text{T m}$
(d)$\text{N/A m}$
উত্তৰ: (b) $\text{A m}^2$ (বা $\text{J T}^{-1})$

২০/ এখন সুষম চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত এটা চুম্বকীয় দ্ব মেৰুৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা সৰ্বোচ্চ টৰ্কৰ মান কেতিয়া পোৱা যায়?
(a) $\theta = 0^\circ$ হ’লে
(b) $\theta = 90^\circ$ হ’লে
(c) $\theta = 180^\circ$হ’লে
(d) $\theta = 45^\circ$ হ’লে
উত্তৰ: (b) $\theta = 90^\circ$ হ’লে( $\tau = MB\sin\theta$ অনুসৰি)

---

২১/ বৰণ মেৰু বা বৰণ গুণাংক (Bohr Magneton) ৰ মান কিমান?
(a) $9.27 \times 10^{-24} \text{ A m}^2$
(b) $9.1 \times 10^{-31} \text{ A m}^2$
(c)$1.6 \times 10^{-19} \text{ J/T}$
(d) $6.62 \times 10^{-34} \text{ A m}^2$
উত্তৰ: (a)$9.27 \times 10^{-24} \text{ A m}^2$

২২/ চলন কুণ্ডলী গেলভানোমিটাৰ (Moving Coil Galvanometer) ৰ সুবেদ্ধতা বা প্ৰৱাহ সুবেদ্ধতা (Current Sensitivity) ৰ প্ৰকাশৰাশি হ’ল—
(a) $\frac{\alpha}{I} = \frac{NAB}{K}$
(b) $\frac{\alpha}{I} = \frac{K}{NAB}$
(c)$\frac{\alpha}{I} = \frac{NB}{KA}$
(d) $\frac{\alpha}{I} = NABK$
উত্তৰ: (a) $\frac{\alpha}{I} = \frac{NAB}{K}$

২৩/ এটা গেলভানোমিটাৰক এমিটাৰলৈ (Ammeter) ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ কি কৰিব লাগে?
(a) কুণ্ডলীৰ লগত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে এটা উচ্চ ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে
(b) কুণ্ডলীৰ লগত সমান্তৰালভাৱে এটা নিম্ন ৰোধ (Shunt) সংযোগ কৰিব লাগে
(c) কুণ্ডলীৰ লগত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে এটা নিম্ন ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে
(d) কেৱল এটা বেটাৰী সংযোগ কৰিব লাগে
উত্তৰ: (b) কুণ্ডলীৰ লগত সমান্তৰালভাৱে এটা নিম্ন ৰোধ (Shunt) সংযোগ কৰিব লাগে

২৪/ এটা গেলভানোমিটাৰক ভল্টমিটাৰলৈ (Voltmeter) ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ কি কৰিব লাগে?
(a) কুণ্ডলীৰ লগত সমান্তৰালভাৱে এটা নিম্ন ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে
(b) কুণ্ডলীৰ লগত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে এটা উচ্চ ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে
(c) কুণ্ডলীৰ লগত সমান্তৰালভাৱে এটা উচ্চ ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) কুণ্ডলীৰ লগত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে এটা উচ্চ ৰোধ সংযোগ কৰিব লাগে

২৫/ এটা গেলভানোমিটাৰৰ ৰোধ G আৰু ইয়াৰ লগত এটা শ্বাণ্ট (Shunt) S সমান্তৰালভাৱে যোগ কৰিলে বৰ্তনীটোৰ তুল্য ৰোধ কি হ’ব?
(a)$G + S$
(b) $\frac{GS}{G+S}$
(c) $\frac{G+S}{GS}$
(d) G – S
উত্তৰ: (b) $\frac{GS}{G+S}$

---

২৬/ গেলভানোমিটাৰ এটাত ব্যৱহাৰ কৰা অৰ্ধ-ব্যাসাৰ্ধীয় বা ত্ৰিজ্যীয় চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ (Radial Magnetic Field) ৰ কাম কি?
(a) টৰ্কৰ মান শূন্য কৰা
(b) যিকোনো অৱস্থানত টৰ্ক সৰ্বোচ্চ ($\tau = NIAB)$ কৰি ৰখা
(c) কুণ্ডলীৰ ৰোধ হ্ৰাস কৰা
(d) গেলভানোমিটাৰটোক সুৰক্ষা দিয়া
উত্তৰ: (b) যিকোনো অৱস্থানত টৰ্ক সৰ্বোচ্চ $(\tau = NIAB)$কৰি ৰখা $(\theta = 90^\circ$কৰি ৰাখে)

২৭/ যদি এটা আধানযুক্ত কণাৰ বেগ দুগুণ আৰু চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ মান দুগুণ কৰা হয়, তেন্তে ইয়াৰ বৃত্তাকাৰ পথৰ ব্যাসাৰ্ধ (r) কি হ’ব?
(a) দুগুণ হ’ব
(b) আধা হ’ব
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব
(d) চাৰিগুণ হ’ব
উত্তৰ: (c) অপৰিৱৰ্তিত থাকিব (যিহেতু $r = \frac{mv}{qB}$, বেগ আৰু ক্ষেত্ৰ দুয়ো দুগুণ হ’লে কটা-কটি যাব)

২৮/ চাইক্ল’ট্ৰন (Cyclotron) নামৰ সঁজুলিটো কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ইলেক্ট্ৰনক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ
(b) ধনাত্মক আধানযুক্ত কণাক (যেনে- প্ৰট’ন, আলফা কণা) উচ্চ শক্তিলৈ ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ
(c) নিউট্ৰনক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ
(d) এ চি (AC) ক ডি চি (DC) কৰিবলৈ
উত্তৰ: (b) ধনাত্মক আধানযুক্ত কণাক উচ্চ শক্তিলৈ ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ(টোকা: শেহতীয়া চিলেবাছত চাইক্ল’ট্ৰনৰ সবিশেষ অংশ বৰ্জন কৰা হৈছে যদিও ইয়াৰ মূল ধাৰণাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ)

২৯/ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ এখনৰ দিশ তলৰ কোনটো নিয়মৰ সহায়ত উলিওৱা হয়?
(a) ফ্লেমিঙৰ বাওঁহাতৰ নিয়ম (Fleming’s Left Hand Rule)
(b) সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলিৰ নিয়ম (Right Hand Thumb Rule)
(c) ডাল্টনৰ নিয়ম
(d) (a) আৰু (b) দুয়োটা
উত্তৰ: (d) (a) আৰু (b) দুয়োটা

৩০/ কিয় এটা ইলেক্ট্ৰনক চাইক্ল’ট্ৰনৰ সহায়ত ত্বৰান্বিত কৰিব নোৱাৰি?
(a) ই আধানহীন
(b) ইয়াৰ ভৰ অতি কম হোৱাৰ বাবে অতি কম শক্তিতে ইয়াৰ বেগ পোহৰৰ বেগৰ ওচৰ পায়গৈ আৰু আপেক্ষিকতাবাদৰ বাবে ভৰ সলনি হয়
(c) ই এবিধ গধুৰ কণা
(d) ই ধনাত্মক কণা
উত্তৰ: (b) ইয়াৰ ভৰ অতি কম হোৱাৰ বাবে…

---

এই অধ্যায়টোৰ পৰা গেলভানোমিটাৰৰ ৰূপান্তৰৰ গাণিতিক অংক (Numericals) আৰু Ampere’s Circuital Law-ৰ প্ৰয়োগ পৰীক্ষাত প্ৰায়ে আহে।