শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) পৰিস্থিতি বিজ্ঞান শাখাৰ একেবাৰে শেষৰ তথা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আৰু সংৰক্ষণ” (Biodiversity and Conservation)-ৰ এক চমু আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:
১. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ধাৰণা (Concept of Biodiversity)
এডৱাৰ্ড উইলচন (Edward Wilson)-এ এই শব্দটো জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল। আমাৰ জৈৱমণ্ডলত তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰত বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়:
- জিনীয় বৈচিত্ৰ্য (Genetic Diversity): এটা প্ৰজাতিৰ ভিতৰত থকা জিনীয় পাৰ্থক্য। (যেনে: হিমালয়ত পোৱা Rauwolfia vomitoria উদ্ভিদে ক্ষৰণ কৰা ‘ৰিজাৰ্পিন’ কেমিকেলৰ ক্ষমতাৰ পাৰ্থক্য, ভাৰতত থকা ৫০,০০০ তকৈও অধিক ধানৰ জাত আৰু ১,০০০ বিধ আমৰ জাত)।
- প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য (Species Diversity): প্ৰজাতি স্তৰত থকা পাৰ্থক্য। (যেনে: পূব ঘাটতকৈ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাত উভচৰ প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য বেছি)।
- পৰিস্থিতিতন্ত্ৰীয় বৈচিত্ৰ্য (Ecological Diversity): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ স্তৰত থকা বৈচিত্ৰ্য (যেনে: ভাৰতত থকা মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য, মেনগ্ৰোভ আদিৰ বাবে নৰৱেৰ দৰে স্কিণ্ডিনেভিয়ান দেশতকৈ ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্য বেছি)।
২. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ আৰ্হি (Patterns of Biodiversity)
- অক্ষাংশীয় প্ৰৱণতা (Latitudinal Gradients): বিষুৱৰেখাৰ (Equator) পৰা মেৰু অঞ্চলৰ (Poles) ফালে গ’লে প্ৰজাতিৰ সংখ্যা হ্ৰাস পায়। বিষুৱীয় অঞ্চলত (উষ্ণ মণ্ডল) কোটি কোটি বছৰ ধৰি জলবায়ু সুস্থিৰ হৈ থকাৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য সৰ্বাধিক। আটাইতকৈ চহকী জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ স্থান হ’ল দক্ষিণ আমেৰিকাৰ আমাজন বৰ্ষাৰণ্য (Amazon Rain Forest), যাক পৃথিৱীৰ হাওঁফাওঁ (Lungs of the planet) বোলা হয়।
- প্ৰজাতি-এলেকা সম্পৰ্ক (Species-Area Relationship): জাৰ্মান প্ৰকৃতিবিদ আলেকজেণ্ডাৰ ভন হামবল্ডে (Alexander von Humboldt) দক্ষিণ আমেৰিকাৰ হাবিত পৰ্যবেক্ষণ কৰি এই ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, এক নিৰ্দিষ্ট সীমা পৰ্যন্ত অন্বেষণ কৰা এলেকা বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰজাতিৰ সংখ্যা বাঢ়ি যায়।
- ইয়াৰ গাণিতিক সমীকৰণ: $\log S = \log C + Z \log A$ (য’ত S = প্ৰজাতি সঘনতা, A = এলেকা, Z = ৰেখাৰ ঢাল বা Regression coefficient)। ইয়াৰ লেখচিত্ৰডাল আয়তাকাৰ অতিপৰাবৃত্ত (Rectangular Hyperbola) হয়।
৩. জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ধবংসৰ কাৰক (Loss of Biodiversity)
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ধবংসৰ ৪ টা প্ৰধান কাৰকক “The Evil Quartet” (দুষ্ট চতুষ্টয়) বুলি জনা যায়:
- বাসস্থান ধবংস আৰু খণ্ডীকৰণ (Habitat Loss & Fragmentation): আটাইতকৈ মুখ্য কাৰণ। গছ কটা বা নগৰীকৰণৰ বাবে ডাঙৰ আৱাসস্থলবোৰ সৰু সৰু খণ্ডত বিভক্ত কৰিলে জীৱ-জন্তু বিলুপ্ত হয়।
- অত্যাধিক ব্যৱহাৰ (Over-exploitation): মানুহৰ লোভৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ (যেনে: ষ্টেলাৰৰ সাগৰীয় গৰু আৰু পৰিভ্ৰমী কপৌৰ বিলুপ্তি)।
- বিদেশী প্ৰজাতিৰ আগমণ (Alien Species Invasions): বাহিৰৰ পৰা অহা প্ৰজাতিয়ে থলুৱা প্ৰজাতি ধ্বংস কৰে। (যেনে: ভিক্টোৰিয়া হ্ৰদত ‘নাইল পাৰ্চ’ মাছ মেলি দিয়াত ২০০ তকৈও অধিক ‘চিকলিড মাছ’ বিলুপ্ত হয়; ভাৰতত কচুপাত/মেটেকা, গাজৰ ঘাঁহ বা পার্থেনিয়াম, আৰু লেণ্টানা অপতৃণৰ প্ৰভাৱ; আফ্ৰিকান মাগুৰ মাছ Clarias gariepinus-ৰ বাবে থলুৱা মাগুৰ মাছৰ সংকট)।
- সহ-বিলুপ্তি (Co-extinctions): যেতিয়া এটা পোষক প্ৰজাতি বিলুপ্ত হয়, তেতিয়া তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা পৰজীৱী প্ৰজাতিটোও বিলুপ্ত হয় (যেনে: ডিমৰু ফুল আৰু কৰতুৱা মাখি)।
৪. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ পদ্ধতি (Biodiversity Conservation)
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ কৌশলসমূহক দুটা প্ৰধান ভাগত ভগাব পাৰি:
- (ক) ইন-চিটু বা অন্ত-ক্ষেত্ৰ সংৰক্ষণ (In-situ / On-site Conservation): জীৱসমূহক সিহঁতৰ নিজৰ প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলীতে সুৰক্ষা দিয়া পদ্ধতি।
- জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট (Biodiversity Hotspots): অতি উচ্চ পৰ্যায়ৰ প্ৰজাতি সঘনতা আৰু থলুৱা ধৰ্ম (Endemism) থকা অঞ্চল। পৃথিৱীত মুঠ ৩৪ টা হটস্পট আছে, ইয়াৰে ৩ টা ভাৰতত পৰে (পশ্চিম ঘাট আৰু শ্ৰীলংকা, ইণ্ডো-বাৰ্মা, আৰু পূব হিমালয়)।
- সুৰক্ষিত অঞ্চল: ভাৰতত বৰ্তমান বহুতো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Parks), অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuaries) আৰু বায়’স্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভ আছে।
- পবিত্ৰ উপবন (Sacred Groves): ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বাবে সুৰক্ষিত কৰি ৰখা অৰণ্যৰ অংশ (যেনে: মেঘালয়ৰ খাচী আৰু জয়ন্তীয়া পাহাৰ, ৰাজস্থানৰ আৰাৱলী পাহাৰ)।
- (খ) এক্স-চিটু বা বহিঃ-ক্ষেত্ৰ সংৰক্ষণ (Ex-situ / Off-site Conservation): সংকটাপন্ন জীৱসমূহক নিজৰ আৱাসস্থলীৰ পৰা আঁতৰাই আনি এক বিশেষ সুৰক্ষিত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত ৰখা পদ্ধতি।
- উদাহৰণ: চিৰিয়াখানা (Zoological Parks), উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Gardens), বন্যপ্ৰাণী ছাফাৰী পার্ক।
- আধুনিক পদ্ধতি: ক্্ৰায়’প্ৰিজাৰ্ভেশ্যন (Cryopreservation): তৰল নাইট্ৰ’জেনত -১৯৬°C উষ্ণতাত শুক্ৰাণু, ডিম্বাণু বা বীজ দীৰ্ঘদিন ধৰি সংৰক্ষণ কৰা। জিন বেংক (Gene banks) আৰু বীজ বেংক (Seed banks)।
৫. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনসমূহ
- ধৰিত্ৰী সন্মিলন (The Earth Summit, 1992): ৰিঅ’ ডি জেনেইৰ’ত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে অনুষ্ঠিত হৈছিল।
- বিশ্ব সন্মিলন (The World Summit, 2002): জোহানেছবাৰ্গত অনুষ্ঠিত হৈছিল, য’ত ১৯০ খন দেশে ২০১০ চনৰ ভিতৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাসৰ মাত্ৰা কম কৰাৰ সংকল্প লৈছিল।
পৰীক্ষাৰ সৰ্বোত্তম প্ৰস্তুতিৰ বাবে আপোনাক কেনেধৰণৰ সহায় লাগে বাছনি কৰক: