শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) পৰিস্থিতি বিজ্ঞান (Ecology) শাখাৰ প্ৰথম অধ্যায় “জীৱ আৰু আৱাদী” বা “জীৱ আৰু জীৱসমষ্টি” (Organisms and Populations)-ৰ এক চমু আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:

১. জীৱ আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশ (Organism and its Environment)

পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ চাৰিটা স্তৰ হ’ল— জীৱ, আৱাদী, সম্প্ৰদায় আৰু বাৰ্দ্ধক্য বা বায়’ম (Biome)। শৰীৰবৃত্তীয় পৰিস্থিতি বিজ্ঞানে জীৱসমূহে পৰিৱেশৰ সৈতে কেনেকৈ অভিযোজন কৰে তাক অধ্যয়ন কৰে।

• মুখ্য অজৈৱিক কাৰকসমূহ:
  • উষ্ণতা (Temperature): আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱ দুই প্ৰকাৰৰ: ইউৰিথাৰ্মেল (Eurythermal): যিয়ে উষ্ণতাৰ এক বৃহৎ পৰিসৰ সহ্য কৰিব পাৰে। ষ্টেন’থাৰ্মেল (Stenothermal): যিয়ে কেৱল এক ঠেক পৰিসৰৰ উষ্ণতাহে সহ্য কৰিব পাৰে।
  • পানী (Water): পানীৰ লৱণতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱবোৰক ইউৰিহেলাইন (Euryhaline – বেছি লৱণতা সহ্য কৰিব পৰা) আৰু ষ্টেন’হেলাইন (Stenohaline – কম লৱণতা সহ্য কৰিব পৰা) ভাগত ভগাব পাৰি।
  • পোহৰ (Light): উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণ আৰু প্ৰদীপ্তি কাল (Photoperiodism) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
  • মাটি (Soil): মাটিৰ গুণাগুণ ইয়াৰ গঠন আৰু জলবায়ুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

২. অজৈৱিক কাৰকৰ প্ৰতি সঁহাৰি (Responses to Abiotic Factors)

পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে জীৱই নিজকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ৪ টা উপায় অৱলম্বন কৰে:

• নিয়ন্ত্ৰণ কৰা (Regulate): কিছুমান জীৱই শৰীৰৰ ভিতৰৰ পৰিৱেশ (Homeostasis) সদায় স্থিৰ ৰাখিব পাৰে (যেনে: চৰাই, স্তন্যপায়ী প্ৰাণী)।
• অনুগামী হোৱা (Conform): ৯৯% প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদে শৰীৰৰ ভিতৰৰ উষ্ণতা স্থিৰ ৰাখিব নোৱাৰে, ইহঁতৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ লগত সলনি হয়।
• প্ৰব্ৰজন (Migrate): প্ৰতিকূল পৰিৱেশৰ পৰা সাময়িকভাৱে আন এক অনুকূল ঠাইলৈ যোৱা। (যেনে: ছাইবেৰিয়াৰ পৰা কেওলাদেউ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ভৰতপুৰলৈ অহা পৰিভ্ৰমী চৰাই)।
• নিলম্বন কৰা (Suspend): প্ৰতিকূল সময়ছোৱা পাৰ কৰিবলৈ নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰা।
  • শীতকালীন টোপনি (Hibernation): ভালুকে শীতকালত কৰা নিষ্ক্ৰিয়তা।
  • গ্ৰীষ্মকালীন টোপনি (Aestivation): শামুক বা মাছে গৰম আৰু পানীৰ অভাৱৰ পৰা বাচিবলৈ কৰা নিষ্ক্ৰিয়তা।
  • ডায়াপজ (Diapause): কীত-পতংগ বা প্ৰাণী-প্লাংকটনে কৰা বিকাশৰ সাময়িক স্থগিতকৰণ।

৩. অভিযোজন (Adaptation)

প্ৰতিকূল পৰিৱেশত জীয়াই থাকিবলৈ আৰু বংশবৃদ্ধি কৰিবলৈ জীৱৰ অংগসংস্থানিক, শৰীৰবৃত্তীয় বা আচৰণগত পৰিৱৰ্তন।

• মৰুভূমিৰ উদ্ভিদ (যেনে: কেক্টাছ): পাতবোৰ কাইটলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, কাণ্ড সেউজীয়া আৰু মঙহাল হয় (CAM পাথৱে থাকে) আৰু কিয়নো বাষ্পীকৰণ ৰোধ কৰিবলৈ কিউটিকল ডাঙৰ হয়।
• এলেনৰ নিয়ম (Allen’s Rule): ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীবোৰৰ কাণ আৰু ভৰি চুটি হয়, যাতে শৰীৰৰ পৰা তাপৰ অপচয় কম হয়।
• উচ্চতাজনিত অসুস্থতা (Altitude Sickness): পাহাৰীয়া উচ্চ ঠাইলৈ গ’লে (যেনে: ৰহতাং পাছ) অক্সিজেন কম হোৱাৰ বাবে উশাহ চুটি হোৱা বা বমি ভাৱ হয়। শৰীৰে লোহিত ৰক্তকণিকা (RBC) বৃদ্ধি কৰি আৰু হিমগ্ল’বিনৰ বন্ধন ক্ষমতা কমাই ইয়াৰ প্ৰতিকাৰ কৰে।

৪. আৱাদী বা জীৱসমষ্টিৰ বৈশিষ্ট্য (Population Attributes)

আৱাদীৰ কিছুমান গুণ থাকে যিবোৰ এটা একক জীৱৰ নাথাকে— যেনে: জন্মৰ হাৰ (Natality), মৃত্যুৰ হাৰ (Mortality), লিংগ অনুপাত (Sex ratio), আৰু বয়সৰ পিৰামিড (Age pyramids)।

• আৱাদী বৃদ্ধিৰ আৰ্হি (Growth Models):
  1. সূচকীয় বৃদ্ধি (Exponential Growth): যেতিয়া সম্পদ (খাদ্য আৰু বাসস্থান) অসীমিত হয়। সমীকৰণ: $\frac{dN}{dt} = rN$। ইয়াৰ লেখচিত্ৰডাল ‘J’ আকৃতিৰ হয়।
  2. লজিষ্টিক বৃদ্ধি (Logistic Growth): যেতিয়া সম্পদ সীমিত হয় আৰু এক বহন ক্ষমতা ($K$ – Carrying Capacity) থাকে। সমীকৰণ: $\frac{dN}{dt} = rN\left(\frac{K-N}{K}\right)$। ইয়াৰ লেখচিত্ৰডাল ‘S’ আকৃতিৰ বা চিগমইড (Sigmoid) হয়। প্ৰকৃতিৰ বাবে এইটোৱেই আটাইতকৈ বাস্তৱসন্মত আৰ্হি।

৫. আৱাদীৰ আন্তঃক্ৰিয়া (Population Interactions)

প্ৰকৃতিৰ দুটা ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক:

আন্তঃক্ৰিয়াৰ নাম	প্ৰজাতি A	প্ৰজাতি B	চমু বুজাবুজি আৰু উদাহৰণ
সহজীৱিতা (Mutualism)	+	+	দুয়ো উপকৃত হয়। যেনে: লাইকেন (শেলাই + ভেঁকুৰ), মাইক’ৰাইজা (ভেঁকুৰ + শিপা), ডিমৰু ফুল আৰু কৰতুৱা মাখি।
পৰভক্ষিতা (Predation)	+	–	এStatusৱে আনটোক খাই ধবংস কৰে। যেনে: বাঘ আৰু হৰিণ, চিৰাজ চৰাই আৰু বীজ।
পৰজীৱিতা (Parasitism)	+	–	পৰজীৱী উপকৃত হয়, পোষক ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। যেনে: ওকণি, অমৰলতা (Cuscuta), মেলেৰিয়া পৰজীৱী। ব্ৰুড পৰজীৱিতা (Brood parasitism): কুলি চৰায়ে কাউৰীৰ বাহত কণী পৰা কাৰ্য।
সহভোজিতা (Commensalism)	+	0	এজন উপকৃত হয়, আনজনৰ লাভো নহয় লোকচানো নহয়। যেনে: আম গছৰ ডালত গজা অৰ্কিড, তিমিৰ গাত থকা বাৰ্ণাকল, গৰু আৰু বগলী।
প্ৰতিযোগিতা (Competition)	–	–	দুয়োৰে লোকচান হয়। গাউছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বৰ্জন নীতি: সীমিত সম্পদৰ বাবে দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা হ’লে নিকৃষ্ট প্ৰজাতিটো বিলুপ্ত হয় (যেনে: এৱিংডন কাছ আৰু ছাগলী)।
অসহভোজিতা (Amensalism)	–	0	এজনৰ লোকচান হয়, আনজন অপৰিৱৰ্তিত থাকে। যেনে: পেনিসিলিয়াম ভেঁকুৰে বেক্টেৰিয়া ধ্বংস কৰে।

---