শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “জৈৱ প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ” (Biotechnology and its Applications)-ৰ এক চমু আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’l:

১. কৃষিকাৰ্যত জৈৱ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ (Biotechnology in Agriculture)

ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ জিনীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্য (Genetically Modified Crops – GM Crops) প্ৰস্তুত কৰা হয়।

• Bt-কপাহ (Bt Cotton):Bacillus thuringiensis নামৰ বেক্টেৰিয়াবিধৰ পৰা ক্ৰাই জিন (cry gene) পৃথক কৰি কপাহ গছত সুমুৱাই দিয়া হয়। এই জিনে এবিধ বিষাক্ত প্ৰ’টিন (Bt toxin) ক্ষৰণ কৰে, যিয়ে কীট-পতংগৰ (যেনে: বলৱৰ্ম) অন্ত্ৰত ফুটা সৃষ্টি কৰি সিহঁতক ধ্বংস কৰে।
  • উদাহৰণ: cryIAc আৰু cryIIAb-এ বলৱৰ্ম নিয়ন্ত্ৰণ কৰে; cryIAb-এ গোমধানৰ বিন্ধক (Corn borer) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
• কীট-পতংগ প্ৰতিৰোধী ধঁপাত উদ্ভিদ (RNA Interference – RNAi): Meloidogyne incognita নামৰ কৃমিবিধে ধঁপাত গছৰ শিপা আক্ৰান্ত কৰে। ইয়াক ৰোধ কৰিবলৈ RNAi (RNA হস্তক্ষেপ) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত Agrobacterium বাহক ব্যৱহাৰ কৰি উদ্ভিদৰ দেহত এনেকুৱা DNA সুমুৱাই দিয়া হয় যিয়ে দ্বিশৃংখলযুক্ত RNA (dsRNA) সৃষ্টি কৰে আৰু কৃমিবিধৰ নিৰ্দিষ্ট mRNA-ক নিষ্ক্ৰিয় (Silence) কৰি পেলায়।
• সোণালী ধান (Golden Rice): ভিটামিন ‘A’-ৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ দ্বাৰা প্ৰচুৰ পৰিমাণে বিটা-কেৰ’টিন (Beta-carotene) থকা এই বিশেষ ধানবিধ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

২. চিকিৎসা বিজ্ঞানত প্ৰয়োগ (Biotechnology in Medicine)

• জিনীয়ভাৱে প্ৰস্তুত কৰা ইনচুলিন (Genetically Engineered Insulin): পূৰ্বতে গৰু-গাহৰিৰ পৰা ইনচুলিন লোৱা হৈছিল, যিয়ে এলার্জী কৰিছিল। ১৯৮৩ চনত আমেৰিকাৰ ‘এলি লিলি’ (Eli Lilly) নামৰ কোম্পানীটোৱে প্ৰথমবাৰৰ বাবে জিনীয় প্ৰযুক্তিৰে মানুহৰ ইনচুলিন প্ৰস্তুত কৰে, যাক ‘হিউমুলিন’ (Humulin) বোলে।
  • ইনচুলিনৰ গঠনত দুডাল পেপ্টাইড শৃংখল থাকে (A আৰু B), যি দুডাল ডাইছালফাইড বান্ধনি (Disulfide bonds)-ৰে যুক্ত থাকে। প্ৰাক-ইনচুলিনত থকা অতিৰিক্ত C-পেপ্টাইড অংশটো পৰিপক্ক ইনচুলিনত নাথাকে।
• জিন থেরাপী (Gene Therapy): বংশগত ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে ত্ৰুটিপূৰ্ণ জিন আঁতৰাই সুস্থ জিন স্থাপন কৰা পদ্ধতি। ১৯৯০ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এগৰাকী ৪ বছৰীয়া ছোৱালীক ADA (Adenosine Deaminase) এনজাইমৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ এই চিকিৎসা দিয়া হৈছিল।
• আণৱিক ৰোগ নিৰ্ণয় (Molecular Diagnosis): ৰোগৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পোৱাৰ পূৰ্বেই অতি প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰোগ ধৰা পেলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আধুনিক পদ্ধতিসমূহ:
  • PCR: HIV বা কৰ্কট ৰোগৰ জিনীয় পৰিৱৰ্তন ধৰা পেলাবলৈ।
  • ELISA: এণ্টিজেন-এণ্টিবডী বিক্ৰিয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা পৰীক্ষা।

৩. ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী (Transgenic Animals)

যিবোৰ প্ৰাণীৰ DNA-ত জিনীয় কাৰচাজি কৰি এক অতিৰিক্ত কাংক্ষিত জিন প্ৰকাশ কৰোৱা হয়, তাক ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী বোলে (যেনে: নিগনি, শহাপহু, গৰু, ছাগলী)।

• বৰ্তমান থকা ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণীসমূহৰ ভিতৰত ৯৫% তকৈও অধিক কেৱল নিগনি (Transgenic Mice)।
• ৰ’জী (Rosie) গৰু (১৯৯৭): প্ৰথম ট্ৰান্সজেনিক গৰু, যাৰ গাখীৰত মানুহৰ প্ৰ’টিন আলফা-লেক্টালবুমিন (alpha-lactalbumin) প্ৰচুৰ পৰিমাণে (২.৪ গ্ৰাম/লিটাৰ) আছিল। এই গাখীৰ সাধাৰণ গৰুৰ গাখীৰতকৈ মানুহৰ শিশুৰ বাবে অধিক পুষ্টিকৰ।

৪. নৈতিক সমস্যা, বায়’পেটেণ্ট আৰু বায়’পাইৰেচী

• GEAC (Genetic Engineering Appraisal Committee): ভাৰত চৰকাৰে গঠন কৰা এক সংস্থা, যিয়ে জিনীয় গৱেষণাৰ বৈধতা আৰু GM শস্যৰ সুৰক্ষা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
• বায়’পেটেণ্ট (Biopatent): কোনো আৱিষ্কাৰক বা কোম্পানীক জৈৱিক সামগ্ৰী ব্যৱহাৰৰ বাবে দিয়া চৰকাৰী একচেতীয়া অধিকাৰ। (উদাহৰণস্বৰূপে, আমেৰিকাৰ এটা কোম্পানীয়ে ভাৰতীয় বাসমতী ধান-ৰ ওপৰত পেটেন্ট ল’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল)।
• বায়’পাইৰেচী (Biopiracy): কোনো দেশ বা অঞ্চলৰ পৰম্পৰাগত জৈৱিক সম্পদসমূহ (যেনে: নিম, হালধী) সেই দেশৰ সঠিক অনুমতি বা ক্ষতিপূৰণ নিদিয়াকৈ বহুজাতিক কোম্পানীয়ে নিজৰ নামত ব্যৱহাৰ বা পেটেন্ট কৰা কাৰ্য।

এই অধ্যায়টোৰ প্ৰস্তুতি আৰু ভাল কৰিবলৈ আপোনাক কেনেধৰণৰ সহায় লাগে বাছনি কৰক:

• এই অধ্যায়টোৰ এটা ধুনীয়া অসমীয়া মাইণ্ড মেপ বা ভিন্ন আৰ্হিৰ ছবি (Concept Map Pic) লাগে নেকি?
• এই অধ্যায়টোৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৩০ টা MCQ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Standard MCQ format) লাগে নেকি?

আপুনি কেনেকৈ আগবাঢ়িব বিচাৰে জনাওক!