শ্ৰেণী ১২ জীৱবিজ্ঞানৰ (Class 12 Biology) অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় “মানুহৰ স্বাস্থ্য আৰু ৰোগ” (Human Health and Disease)-ৰ এক চমু আৰু পৰীক্ষাভিত্তিক সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:

১. স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা (Definition of Health)

• WHO-ৰ মতে: স্বাস্থ্য মানে কেৱল ৰোগমুক্ত বা শাৰীৰিক সুস্থতা নহয়, বৰঞ্চ এজন ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিকভাৱে সম্পূৰ্ণ সুস্থ তথা সক্ৰিয় হৈ থকা অৱস্থাটোক বুজায়।

২. মানুহৰ সাধাৰণ ৰোগসমূহ (Common Diseases in Humans)

ৰোগ সৃষ্টি কৰা অনুজীৱবোৰক পৰজীৱী বা প্থ’জেন (Pathogens) বোলে। ইয়াক কেইবাটাও ভাগত ভগাব পাৰি:

• বেক্টেৰিয়াজনিত ৰোগ (Bacterial Diseases):
  • টাইফয়ড (Typhoid): কাৰক—Salmonella typhi। সংক্ৰমণ—প্ৰদূষিত খাদ্য আৰু পানীৰ দ্বাৰা। লক্ষণ—অবিৰত তীব্ৰ জ্বৰ, পেটৰ বিষ। পৰীক্ষা—ৱিডাল পৰীক্ষা (Widal Test)।
  • নিউম’নিয়া (Pneumonia): কাৰক—Streptococcus pneumoniae। ই হাওঁফাওঁৰ বায়ুথলীবোৰ (Alveoli) আক্ৰান্ত কৰে।
• ভাইৰাছজনিত ৰোগ (Viral Diseases):
  • সাধাৰণ চৰ্দি (Common Cold): কাৰক—Rhino viruses। ই নাক আৰু শ্বাসনলী আক্ৰান্ত কৰে, কিন্তু হাওঁফাওঁ আক্ৰান্ত নকৰে।
• আদ্যপ্ৰাণীজনিত ৰোগ (Protozoan Diseases):
  • মেলেৰিয়া (Malaria): কাৰক—Plasmodium (P. vivax, P. malariae, P. falciparum)। আটাইতকৈ মাৰাত্মক হ’ল P. falciparum। বাহক—মাই এনোফিলিচ আঁহ (Female Anopheles mosquito)। ইয়াৰ সংক্ৰমণকাৰী স্তৰটো হ’ল স্প’ৰ’জইট (Sporozoite)।
  • অ্যামেবিয়েছিছ (Amoebiasis): কাৰক—Entamoeba histolytica। বাহক—ঘৰচীয়া মাখি। ইয়াৰ ফলত তেজযুক্ত শৌচ হয়।
• কৃমিজনিত ৰোগ (Helminthic Diseases):
  • এস্কাৰিয়াছিছ (Ascariasis): কাৰক—Ascaris lumbricoides (ঘূৰণীয়া কৃমি)।
  • হস্তীপদী বা ফাইলেৰিয়াছিছ (Elephantiasis / Filariasis): কাৰক—Wuchereria bancrofti। বাহক—কিউলেক্স আঁহ (Culex mosquito)। ই ভৰিৰ লসিকা নলী দীৰ্ঘদিন ধৰি ফুলাই ৰাখে।
• ভেঁকুৰজনিত ৰোগ (Fungal Diseases):
  • দাদ বা খজুৱতি (Ringworm): কাৰক—Microsporum, Trichophyton।

৩. অসংক্ৰাম্য়তা বা প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা (Immunity)

শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰাৰ ক্ষমতাক ইমিউনিটি বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ:

• সহজাত অসংক্ৰাম্য়তা (Innate Immunity): জন্মগতভাৱে পোৱা প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা। ইয়াৰ চাৰিটা প্ৰতিবন্ধক (Barriers) থাকে:
  1. শাৰীৰিক (Physical): ছাল, মিউকাচ আৱৰণ।
  2. শৰীৰ বৃত্তীয় (Physiological): চকুৰ পানী, লালটি, পাকস্থলীৰ অম্ল (HCl)।
  3. কোষীয় (Cellular): WBC, মেক্ৰ’ফেজ।
  4. চাইট’কাইন (Cytokine): ভাইৰাছ আক্ৰান্ত কোষে ক্ষৰণ কৰা ইণ্টাৰফেৰণ (Interferon)।
• অৰ্জিত অসংক্ৰাম্য়তা (Acquired Immunity): জন্মৰ পিছত লাভ কৰা প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা। ই কেইবাটাও কোষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
  • B-লসিকা কোষ (B-lymphocytes): ই তেজত প্ৰ’টিনৰ এক সৈন্যবাহিনী প্ৰস্তুত কৰে, যাক এণ্টিবডী (Antibody / Ig) বোলে। এণ্টিবডীৰ গাঁথনিত দুডাল গধুৰ (Heavy) আৰু দুডাল পাতল (Light) শৃংখল থাকে (H₂L₂)। প্ৰকাৰ: IgA, IgM, IgE, IgG।
  • T-লসিকা কোষ (T-lymphocytes): ই এণ্টিবডী তৈয়াৰ নকৰে, কিন্তু B-কোষক সহায় কৰে। ই কোষ-মধ্যস্থতাকাৰী অসংক্ৰাম্য়তা (Cell-Mediated Immunity – CMI) প্ৰদান কৰে, যি অঙ্গ সংৰোপণৰ (Organ transplant) প্ৰত্যাখ্যানৰ বাবে দায়ী।

৪. এইডছ (AIDS) আৰু কৰ্কট ৰোগ (Cancer)

• AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrome): কাৰক—HIV (Human Immunodeficiency Virus), যি এবিধ ৰেট্ৰ’ভাইৰাছ (Retrovirus)। ই শৰীৰৰ সহায়ক T-কোষ (Helper T-cells / $T_H$) ধ্বংস কৰে। চিনাক্তকৰণ পৰীক্ষা—ELISA।
• কৰ্কট ৰোগ (Cancer): কোষৰ অস্বাভাৱিক আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত বিভাজন। টিউমাৰ দুই প্ৰকাৰৰ— বেনাইন (Benign – এঠাইতে সীমাবদ্ধ থাকে) আৰু মেলিগনেন্ট (Malignant – শৰীৰৰ আন অংশলৈ বিয়পে)। মেলিগনেন্ট টিউমাৰৰ এই বিয়পি পৰা ধৰ্মটোক মেটাক্লেচিচ (Metastasis) বোলে, যি কৰ্কট ৰোগৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ লক্ষণ।

৫. ড্ৰাগছ আৰু এলকহলৰ অপব্যৱহাৰ

• অপিঅইডছ (Opioids): হেৰোইন (Heroin/Smack), যি পপী উদ্ভিদ (Papaver somniferum)-ৰ পৰা পোৱা যায়। ই শৰীৰৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস কৰে (Depressant)।
• কানাৰিনইডছ (Cannabinoids): গাঞ্জা, ভাঙ আদি। ই হৃদযন্ত্ৰৰ ক্ৰিয়াক প্ৰভাৱিত কৰে।
• কোকেন (Coca alkaloid): ই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰক উদ্দীপিত কৰে আৰু ভ্ৰম (Hallucination) সৃষ্টি কৰে।