অধ্যায় ২: প্ৰাণীৰ পৰিপুষ্টি (Nutrition in Animals) / শৰীৰত খাদ্যৰ ব্যৱহাৰ হৈছে সপ্তম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয়টো পাঠ। ইয়াত প্ৰাণীয়ে কেনেকৈ খাদ্য গ্ৰহণ কৰে, শৰীৰৰ ভিতৰত ইয়াৰ পাচন কেনেকৈ হয় আৰু শৰীৰে ইয়াক কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰে, সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।তলত এই অধ্যায়টোৰ এক সহজ আৰু পৰীক্ষা-উপযোগী সাৰাংশ (Summary Note) দিয়া হ’ল:
📝 অধ্যায় ২: শৰীৰত খাদ্যৰ ব্যৱহাৰ (সাৰাংশ)
১. পৰিপুষ্টিৰ প্ৰধান স্তৰসমূহ (Stages of Nutrition)
প্ৰাণীৰ পৰিপুষ্টি প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰধানকৈ ৫টা স্তৰত সম্পূৰ্ণ হয়:
- খাদ্য গ্ৰহণ (Ingestion): শৰীৰৰ ভিতৰলৈ খাদ্য সুমুৱাই লোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
- পাচন (Digestion): জটিল খাদ্য উপাদানসমূহ ভাঙি সৰল আৰু দ্ৰৱণীয় অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
- শোষণ (Absorption): পাচন হোৱা সৰল খাদ্যৰস তেজৰ নলীয়ে শুহি লোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
- স্বীকৰণ (Assimilation): শুহি লোৱা খাদ্যৰস শৰীৰৰ বৃদ্ধি আৰু শক্তি উৎপাদনৰ বাবে কোষসমূহে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
- মলত্যাগ (Egestion): অপাচ্য বা অপ্ৰয়োজনীয় অংশ শৰীৰৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়া প্ৰক্ৰিয়া।
২. মানুহৰ পাচন তন্ত্ৰ (Human Digestive System)
মানুহৰ পাচন তন্ত্ৰটো পাচন নলী (Alimentary Canal) আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত পাচন গ্ৰন্থি (Digestive Glands) সমূহেৰে গঠিত।
পাচন নলীৰ প্ৰধান অংশসমূহ:
- মুখগহ্বৰ (Buccal Cavity): ইয়াত থকা দাঁতৰ সহায়ত খাদ্য চোবাই গুৰি কৰা হয় আৰু লালটি (Saliva) মিহলি হয়। লালটিয়ে শ্বেতসাৰক চেনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
- গ্ৰাসৰসনী বা খাদ্যনলী (Oesophagus): ইয়াৰ জৰিয়তে খাদ্য মুখৰ পৰা পাকস্থলীলৈ যায়।
- পাকস্থলী (Stomach): ই এক ডাঠ বেৰযুক্ত মোনাৰ দৰে অংশ। ইয়াৰ পৰা হাইড্ৰ’ক্লৰিক এচিড (HCl) আৰু পাচক ৰস ওলাই প্ৰটিন জাতীয় খাদ্যৰ পাচন আৰম্ভ কৰে।
- ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰ (Small Intestine): ই প্ৰায় ৭.৫ মিটাৰ দীঘল আৰু অতি পাকখোৱা নলী। ইয়াত খাদ্যৰ সম্পূৰ্ণ পাচন আৰু শোষণ হয়।
- যকৃৎ (Liver): শৰীৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰন্থি। ইয়াৰ পৰা পিত্তৰস (Bile juice) ক্ষৰণ হয়, যিয়ে চৰ্বিৰ পাচন কৰে।
- অগ্ন্যাশয় (Pancreas): ইয়াৰ পৰা ওলোৱা ৰসে কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰটিন আৰু চৰ্বিৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰে।
- ভিলাই (Villi): ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰৰ ভিতৰৰ বেৰত থকা আঙুলিৰ দৰে অংশ, যিয়ে পাচন হোৱা খাদ্য শোষণ কৰাৰ বাবে পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি কৰে।
- বৃহদান্ত্ৰ (Large Intestine): ই ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰতকৈ চুটি (প্ৰায় ১.৫ মিটাৰ) কিন্তু বহল। ই অপাচ্য খাদ্যৰ পৰা পানী আৰু কিছুমান লৱণ শুহি লয়।
- মলাশয় আৰু পায়ু (Rectum and Anus): বৰ্জিত আৱৰ্জনা বা মল ইয়াত জমা হৈ পাছত পায়ুৰে বাহিৰ হৈ যায়।
৩. ঘাঁহ খোৱা প্ৰাণীৰ পাচন (Digestion in Grass-Eating Animals)
গৰু, ছাগলী আদি প্ৰাণীয়ে প্ৰথমতে ঘাঁহবোৰ খৰধৰকৈ চোবাই গিলি দিয়ে আৰু পাকস্থলীৰ এটা বিশেষ অংশত জমা কৰে, যাক ৰুমেন (Rumen) বোলে।
- জুগুলা কাঢ়া (Rumination): ৰুমেনত আধা-পাচন হোৱা খাদ্যখিনিক কাড (Cud) বোলে। পাছত এই খাদ্যখিনি সৰু সৰু দলা বান্ধি পুনৰ মুখলৈ আহে আৰু প্ৰাণীটোৱে আৰামেৰে চোবাই থাকে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক জুগুলা কাঢ়া বোলে।
- ইহঁতৰ খাদ্যত প্ৰচুৰ পৰিমাণে চেলুল’জ (Cellulose) থাকে, যিটো মানুহে হজম কৰিব নোৱাৰে।
৪. এমিবাৰ খাদ্য গ্ৰহণ আৰু পাচন (Feeding and Digestion in Amoeba)
এমিবা হৈছে পানীত থকা এটা এককোষী অণুজীৱ।
- ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট মুখ বা পাচন তন্ত্ৰ নাথাকে।
- খাদ্যৰ উমান পালে ই কেইটামান ভুৱা ভৰি বা কূটপদ (Pseudopodia) মেলি খাদ্যটো আৱৰি ধৰে আৰু খাদ্য ৰিক্তিকা (Food Vacuole) ৰ ভিতৰলৈ সুমুৱাই লয়, য’ত পাচক ৰসৰ সহায়ত খাদ্য হজম হয়।