Principles of Inheritance and Variation – Genetics : Summary Note in Assamese

দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান পাঠ্যক্ৰমৰ পঞ্চম অধ্যায় “বংশগতি আৰু তাৰতম্যৰ সূত্ৰসমূহ” (Principles of Inheritance and Variation – Genetics of chapter 1 biology class 12) ৰ এক সৰল আৰু পৰীক্ষামুখী সাৰাংশ (Summary Note) তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

🧬 বংশগতি আৰু তাৰতম্যৰ সূত্ৰসমূহ (Summary Note)

বংশগতি (Inheritance): পিতৃ-মাতৃৰ চৰিত্ৰ বা লক্ষণসমূহ বংশানুক্ৰমে সন্তানৰ দেহলৈ স্থানান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
তাৰতম্য (Variation): একেটা প্ৰজাতিৰ জীৱ বা একে পিতৃ-মাতৃৰ সন্তানৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য।

১/ মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষা আৰু বংশগতিৰ সূত্ৰসমূহ

গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল: তেওঁক বংশগতি বিজ্ঞানৰ পিতৃ (Father of Genetics) বোলা হয়। তেওঁ মটৰ মাহ গছৰ (Pisum sativum) ৭ যোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণ লৈ ১৮৫৬-১৮৬৩ চনলৈকে পৰীক্ষা চলাইছিল।
এক-সংকৰণ ক্ৰছ (Monohybrid Cross): এডাল চৰিত্ৰ (যেনে: ওখ বনাম চাপৰ) লৈ কৰা ক্ৰছ।
- F2 জনুৰ ফিন’টাইপিক অনুপাত = ৩:১ (৩ টা ওখ, ১ টা চাপৰ)।
- F2 জনুৰ জিন’টাইপিক অনুপাত = ১:২:১ (1 TT : 2 Tt : 1 tt)।
দ্বি-সংকৰণ ক্ৰছ (Dihybrid Cross): একেলগে দুটা চৰিত্ৰ (যেনে: বীজৰ আকৃতি আৰু ৰং) লৈ কৰা ক্ৰছ।
- F2 জনুৰ ফিন’টাইপিক অনুপাত = ৯:৩:৩:১।
টেষ্ট ক্ৰছ (Test Cross): এটা অজ্ঞাত জিন’টাইপযুক্ত প্ৰকট জীৱক প্ৰচ্ছন্ন পিতৃ-মাতৃৰ সৈته (যেনে: $F1 Hybrid \times tt$ ) সংগম ঘটোৱা কাৰ্য্য। ইয়াৰ দ্বাৰা জীৱটো সমযুগ্মক নে বিষমযুগ্মক জনা যায়।

📜 মেণ্ডেলৰ তিনিটা মূল সূত্ৰ:

প্ৰকটতাৰ সূত্ৰ (Law of Dominance): বিষমযুগ্মক অৱস্থাত কেৱল এটা এলেলেহে নিজৰ লক্ষণ প্ৰকাশ কৰে (প্ৰকট এলেল) আৰু আনটো সুপ্ত হৈ থাকে (প্ৰচ্ছন্ন এলেল)।
পৃথকীকৰণ সূত্ৰ (Law of Segregation): জনন কোষ বা গামেট গঠনৰ সময়ত এলেল দুটা পৰস্পৰ পৃথক হৈ পৰে। ইয়াক গামেটৰ পৱিত্ৰতাৰ সূত্ৰও বোলে।
স্বাধীন সঞ্চাৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment): দ্বি-সংকৰণ ক্ৰছত দুয়োটা চৰিত্ৰৰ এলেলসমূহ ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ স্বতন্ত্ৰভাৱে সঞ্চাৰিত হয়।

২/ মেণ্ডেলবাদৰ ব্যতিক্ৰম (Deviations from Mendelism)

অসম্পূৰ্ণ প্ৰকটতা (Incomplete Dominance): F1 জনুত পিতৃ-মাতৃৰ কোনো এটা লক্ষণ প্ৰকাশ নাপাই এটা মধ্যৱৰ্তী চৰিত্ৰ প্ৰকাশ পায়। (যেনে: ড্ৰেগন ফুল বা স্ন্যাপড্ৰেগনত ৰঙা আৰু বগা ফুলৰ ক্ৰছ কৰিলে গুলপীয়া ফুল হয়। ইয়াৰ অনুপাত ১:২:১)।
সহ-প্ৰকটতা (Codominance): F1 জনুত দুয়োটা এলেলে সমানে নিজৰ চৰিত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। (যেনে: মানুহৰ ABO তেজৰ গ্ৰুপ। ইয়াত $I^A$ আৰু $I^B$ এলেল দুয়োটা প্ৰকট হয়)।
বহু-এলেলবাদ (Multiple Allelism): এটা চৰিত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ দুটাতকৈ অধিক এলেল থকা অৱস্থা (যেনে: মানুহৰ তেজৰ গ্ৰুপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা তিনিটা এলেল: $I^A$ , $I^B$ , i)।
পলিজেনিক বংশগতি (Polygenic Inheritance): একাধিক জিনে মিলি এটা লক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কাৰ্য্য (যেনে: মানুহৰ ছালৰ ৰং আৰু উচ্চতা)।
প্লিঅ’ট্ৰপি (Pleiotropy): এটা মাত্ৰ জিনে একাধিক ফিন’টাইপিক লক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কাৰ্য্য (যেনে: ফিনাইলকিট’নূৰীয়া বা কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা ৰোগ)।

৩/ ক্ৰ’ম’জ’মীয় তত্ত্ব আৰু সংলগ্নতা

ক্ৰ’ম’জ’মীয় তত্ত্ব (Chromosomal Theory): ১৯০২ চনত ৱাল্টাৰ ছাটন আৰু থিয়ড’ৰ ব’ভেৰীয়ে মেণ্ডেলৰ কাৰক (জিন) আৰু ক্ৰ’ম’জ’মৰ ব্যৱহাৰৰ সমান্তৰালতা দেখুৱাই এই তত্ত্ব আগবঢ়ায়।
পৰীক্ষামূলক প্ৰমাণ: টি. এইচ. মৰগানে ফল-মাখি বা ড্ৰ’চফিলা (Drosophila melanogaster) ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াক প্ৰমাণ কৰে।
সংলগ্নতা (Linkage): একেটা ক্ৰ’ম’জ’মতে থকা জিনসমূহ একেলগে বংশানুক্ৰমে যোৱাৰ ভৌতিক সংযোগ। জিনবোৰ ওচৰত থাকিলে সংলগ্নতা বাঢ়ে আৰু পুনৰ্জাত (Recombination) কমে।
জিনীয় মানচিত্ৰ: আলফ্ৰেড ষ্টাৰ্টেভেণ্টে ক্ৰ’ম’জ’মত জিনৰ দূৰত্ব জুখিবলৈ ক্ৰছিং অভাৰৰ হাৰ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰথম জিনীয় মেপ তৈয়াৰ কৰিছিল।

৪/ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি (Sex Determination)

XX-XY পদ্ধতি: মানুহ আৰু ড্ৰ’চফিলাত দেখা যায় (পুৰুষ বিষমযুগ্মক XY, স্ত্ৰী সমযুগ্মক XX)।
XX-XO পদ্ধতি: ফৰিং বা পতংগত দেখা যায় (পুৰুষত কেৱল এটা X থাকে অৰ্থাৎ XO, স্ত্ৰী XX)।
ZZ-ZW পদ্ধতি: চৰাই-চিৰিকটিত দেখা যায় (ইয়াত স্ত্ৰী চৰাইজনী বিষমযুগ্মক ZW আৰু পুৰুষ ZZ)।
হ্যাপ্ল’-ডিপ্লইড পদ্ধতি: মৌমাখিত দেখা যায়। পুৰুষবোৰ (Drones) অনিষেচিত ডিম্বাণুৰ পৰা হ্যাপ্লইড (n=১৬) হৈ জন্ম লয় আৰু স্ত্ৰীবোৰ (Queen/Workers) নিষেচিত ডিম্বাণুৰ পৰা ডিপ্লইড (2n=৩২) হয়।

৫/ জিনীয় ব্যাধি আৰু বিকাৰ (Genetic Disorders)

ক) মেণ্ডেলীয় বিকাৰ (Mendelian Disorders)

এটা নিৰ্দিষ্ট জিনৰ উৎপৰিৱৰ্তন বা ত্ৰুতিৰ বাবে হয়:

হেম’ফিলিয়া (Haemophilia): এক্স-লিংকড প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। ইয়াৰ ফলত সামান্য কটা গ’লেও তেজ গোট নমৰে।
কাঁচি-কোষ ৰক্তহীনতা (Sickle Cell Anemia): অটোচ’মেল প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। হেম’গ্লবিনৰ $\beta-$ শৃংখলৰ ৬ নং স্থানত গ্লুটামিক এচিডৰ পৰিৱৰ্তে ভেলিন (Valine) অহাৰ বাবে লোহিত ৰক্ত কণিকা কাঁচিৰ দৰে বেঁকা হয় (Point Mutation)।
ফিনাইলকিট’নূৰীয়া (PKU): ইনবৰ্ণ মেটাবলিক ত্ৰুতি। ফিনাইলএলেনিন হাইড্ৰক্সিলেজ এনজাইমৰ অভাৱত মগজুৰ ক্ষতি হয়।
থালাছেমিয়া (Thalassemia): অটোচ’মেল প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। ইয়াত গ্ল’বিন শৃংখল গঠনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায় (Quantitative defect)।

খ) ক্ৰ’ম’জ’মীয় বিকাৰ (Chromosomal Disorders)

কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰ’ম’জ’মৰ সঠিক পৃথকীকৰণ নোহোৱাৰ বাবে (Aneuploidy) হয়:

ডাউন ছিনড্ৰম (Down’s Syndrome): ২১ নং অটোচ’ম ক্ৰ’ম’জ’মৰ ত্ৰিচ’mi (Trisomy 21)। সৰ্বমুঠ ক্ৰ’ম’জ’ম ৪৭ টা হয়। লক্ষণ: মংগোলীয় মুখমণ্ডল, চুটি ডিঙি, মানসিক মন্থৰতা।
ক্লেইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম (Klinefelter’s Syndrome): পুৰুষৰ দেহত এটা অতিৰিক্ত X ক্ৰ’ম’জ’মৰ উপস্থিতি (47, XXY)। লক্ষণ: স্তন গ্ৰন্থিৰ বিকাশ (Gynaecomastia) আৰু পুৰুষজন বন্ধ্যা (Sterile) হয়।
টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম (Turner’s Syndrome): মহিলাৰ দেহত এটা X ক্ৰ’ম’জ’মৰ অভাৱ (45, XO)। লক্ষণ: ডিম্বাশয় অনুন্নত আৰু মহিলাগৰাকী বন্ধ্যা হয়।

পৰীক্ষাৰ বাবে “মেণ্ডেলীয় ক্ৰছৰ অনুপাতসমূহ” আৰু “ক্ৰ’ম’জ’মীয় বিকাৰৰ ক্ৰ’ম’জ’ম বিন্যাস (47, XXY বা 45, XO)” অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।